Eén op de vier volwassen Nederlanders leeft met een psychische aandoening. Het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk een stuk hoger omdat mensen zonder diagnose en behandeling niet zijn meegerekend. In zekere zin is iedereen mentaal kwetsbaar: in je leven kunnen dingen gebeuren die je aan het wankelen brengen. Maar de mate waarin je van je stuk wordt gebracht verschilt per persoon.
Als we spreken over 'psychisch kwetsbaar' dan bedoelen we hiermee mensen die psychisch lijden ervaren. Dit betreft bijvoorbeeld mensen met een stemmingsstoornis (depressie, bipolair), een angststoornis (paniek, fobie), met verslavingsgevoeligheid, psychosegevoeligheid of een andere psychische of psychiatrische aandoening.
Psychische kwetsbaarheid heeft vaak een grote impact op het dagelijks leven en de betrokkenheid op de geloofsgemeenschap. Door verminderde energie en wisselende belastbaarheid zijn kerkgang en participatie aan andere activiteiten bijvoorbeeld niet vanzelfsprekend. Sociale beperkingen kunnen gevoelens van buitensluiting en eenzaamheid oproepen terwijl er wel behoefte is aan begripvolle relaties, ook om geloofsvragen te kunnen delen.
Participatie aan het gemeenteleven biedt enerzijds veel waardevols aan psychisch kwetsbare mensen, zoals sociale verbondenheid, zingeving, gebed, spiritualiteit en gemeenschapssteun. Anderzijds zijn er ook risicofactoren zoals eenzaamheid, schuld- en schaamtebeleving en geconfronteerd worden met een stigma.
Als gemeentelid
Jouw psychische kwetsbaarheid beïnvloedt je dagelijks leven: je werk, relaties, geloof en betrokkenheid bij de geloofsgemeenschap. Soms gaat het beter, maar er zijn ook tijden waarin het leven zwaar is. Omdat dat lang niet altijd zichtbaar is voor anderen word je niet altijd goed begrepen. Ook merk je dat er in de gemeenschap een stigma is rondom psychische kwetsbaarheid en dat sommige mensen zich in jouw buurt ongemakkelijk lijken te voelen. Weer anderen begrijpen niet dat je nog steeds niet beter bent. Soms voel je je schuldig omdat je je niet in dezelfde mate in kunt zetten als anderen. Hoe ga je met al deze dingen om? Hoe kun je verbonden blijven en verbondenheid ervaren ondanks je wisselende belastbaarheid?
In de evangelieverhalen worden mensen die psychisch kwetsbaar zijn, genezen. Maar bij jou gebeurt er niets, hoeveel je ook bidt. Hoe zit dat? Wanneer je moeite hebt met het vertrouwen van anderen, kan dit doorwerken in hoe je kijkt naar God of hoe je denkt dat God naar jou kijkt. Als je bang bent dat God je veroordeelt kan dat een diepe angst en wanhoop veroorzaken. Bij wie kan je terecht met die gevoelens van angst en afwijzing?
- Volwaardig: ook als je kwetsbaar bent, weinig energie hebt of worstelt met vragen hoor je bij het lichaam van Christus. Volwaardig deel zijn van de gemeente hangt niet samen met de mate waarin je actief deelneemt aan activiteiten. Jouw gaven, vragen, ontdekkingen en ervaringen hebben een eigen plaats.
- Leg uit wat psychische kwetsbaarheid voor jou betekent in je dagelijks leven. Hierdoor kan er meer begrip ontstaan en worden misverstanden voorkomen. Daarbij hoef je niet je hele verhaal te vertellen. Vaak is het al voldoende om aan te geven waar je tegenaan loopt, wat je energie kost, wat je helpt en wat juist niet.
- Concreet: wees zo concreet mogelijk over wat je nodig hebt en wat behulpzaam is. Mensen willen vaak graag helpen, maar weten niet altijd hoe. Denk bijvoorbeeld aan:
- een gezin waar je eens in de zoveel tijd kunt aanschuiven voor een kop thee.
- een wandelmaatje uit de kerk die je helpt om in beweging te blijven.
- iemand bij wie je kind een middag onbezorgd kan spelen, terwijl jij zelf even oplaadt.
- iemand die je ophaalt als je naar een kerkdienst/vereniging/Bijbelstudie/bijeenkomst wilt, waar je zelf lastig kunt komen.
- iemand die je ondersteunt bij je huishouden, de boodschappen, het maken van een weekplanning of je een luisterend oor biedt.
- het krijgen van een passende behapbare taak in de kerk.
- Bespreek verwachtingen: soms ervaar je druk om vrijwilligerswerk te doen of aan allerlei activiteiten deel te nemen. Bespreek eerlijk wat voor jou haalbaar is.
- Geestelijke zorg: Psychische kwetsbaarheid heeft invloed op allerlei terreinen van het leven, ook op geloven. En je geloof en hoe je je geloof beleeft, heeft ook weer invloed op hoe jij je kwetsbaarheid ervaart. Wanneer je geloofsvragen hebt kan het helpend zijn deze vragen niet voor jezelf te houden. Benader een pastor, ouderling, vertrouwenspersoon of geloofsbuddy waar je de veiligheid en ruimte ervaart om je zoektocht te delen.
Als naaste
Als naaste van iemand die psychische kwetsbaar is zoek je je weg in het dagelijks leven en in het gemeenteleven. Je worstelt misschien met bepaalde gevoelens, zoals schaamte, schuld of tekortschieten. In je omgeving en in de kerk merk je dat er een stigma ligt op psychische kwetsbaarheid. Soms ben je moedeloos en verdrietig. Soms voel je je onbegrepen. Wat is jouw plek in de geloofsgemeenschap? En waar krijgen jouw (geloofs)vragen ruimte?
- Lees: het lezen van ervaringsverhalen kan je herkenning en erkenning bieden. Het boek Psychische problemen in de familie, een gids voor naasten en pastores van Hanneke Schaap-Jonker en Ewoud de Jong biedt jou als naaste steun. Het boek bevat ook praktische handreikingen voor contact en zelfzorg. De site Naasten in Kracht geeft ook veel herkenning en tips.
- Mentale zorg: het is belangrijk om je eigen mentale gezondheid te bewaken en daar wellicht ook hulp bij te zoeken. Ook Jezus had oog voor de mens in diens geheel: lichaam, geest en ziel. Vertrouwen op God en het bewaken van je mentale gezondheid sluiten elkaar dus niet uit.
- Deel: het kan je goed doen om jouw verhaal te delen. Vraag om een gesprek met jouw pastor, wijkouderling of iemand in de gemeente bij wie je je verhaal en je vragen kwijt kunt. Een gespreksgroep met anderen die vergelijkbare ervaringen hebben kan ook heel helpend zijn.
- Nodig: misschien helpt het je om de zorg niet alleen te dragen. In de gemeente zijn er soms mensen die willen helpen met een concrete taak, zoals tuinonderhoud of het doen van een activiteit. Vraag gericht, bijvoorbeeld: zou er iemand op woensdag van 14-16u bij mijn partner kunnen zijn?
- Plan elke week iets dat je energie geeft.
Als medegemeentelid
Je bent op de hoogte van de psychische kwetsbaarheid van een medegemeentelid.
Jullie contact is wisselend: de ene week zijn er veel appjes en telefoontjes, andere weken is het stil. Dit maakt je wat onzeker. Hoe kun je op zo'n manier verbonden blijven dat het goed is voor de ander, maar ook voor jou?
Soms vraag je je ook af hoe je met iemand die worstelt met angst, depressie of psychose kunt spreken over God, gebed en geloof. Hoe bied je hoop zonder het lijden te bagatelliseren?
- Leer: meer weten over psychische kwetsbaarheid kan helpen om de ander te begrijpen. In het Handboek Pastoraat bij psychische problemen (Hanneke Schaap-Jonker, red) geven deskundigen informatie over de meest voorkomende psychische stoornissen. Ook online is de nodige informatie te vinden, bijvoorbeeld hier Alles over psychische kwetsbaarheid * PsychoseNet
- Eigenheid: aanvaard de ander zoals die is. Bedenk daarbij: iemand is altijd meer dan psychisch kwetsbaar. Vraag dus ook naar interesses, hobby's en talenten. Ruimte geven aan iemands eigenheid betekent ook dat diegene zich niet hoeft te conformeren aan wat in de geloofsgemeenschap 'hoort' maar mag zijn zoals die is.
- Wees betrouwbaar: doe wat je belooft, kom afspraken na en wees voorspelbaar in het contact.
- Luister: weet dat goed naar de ander luisteren bij alle dingen die je doet het meest belangrijk is. Stel open vragen, geef ruimte aan gevoelens, luister zonder oordeel, probeer niet te verklaren of op te lossen en durf stiltes te laten vallen. Vermijd uitspraken die het lijden bagatelliseren, zoals ‘Heb vertrouwen!’ of ‘Iedereen gaat wel eens door een moeilijk periode heen.’ Wees ook bescheiden in geestelijke duiding.
- Duurzaam: Het helpt als je duurzaam nabij bent: kleine, vol te houden gebaren die niet verplicht voelen voor de ander. Toon respect voor de grenzen die iemand aangeeft en heb respect voor je eigen grenzen. Bedenk: je bent medegemeentelid en naaste, geen therapeut. Bied vriendschap en betrokkenheid en stimuleer professionele hulp wanneer dat nodig is. Bespreek moeilijke situaties met je pastor en zoek steun wanneer contacten je emotioneel belasten.
- Gewone dingen: omzien naar elkaar zit niet in grootse gebaren. Je kunt bijvoorbeeld samen een kerkdienst bezoeken, boodschappen doen, wandelen, samen eten of helpen met vervoer. Praktische steun en ‘er zijn’ kan veel betekenen.
- Neem initiatief om elkaar in de gemeenschap te blijven dragen: in gebed en voorbede, in de verbinding tussen live vieren en digitaal participeren, of in het initiatief voor een prikkelarme kring.
- Gebed en lied: Naast luisteren, het lijden samen uithouden en trouw blijven over langere tijd, kan het uitspreken van een gebed, of het (samen) zingen van of luisteren naar een lied ook steun en bemoediging geven. Misschien vind je inspiratie bij deze gebeden: Gebeden | Petrus Magazine. Deel met elkaar welke liederen jullie bemoedigen en zing of luister dit samen.
Als kerkenraadslid
Als je weet dat een lid of meerdere leden in de gemeenschap te maken heeft of hebben met psychische kwetsbaarheid, kan het goed zijn om daar met elkaar over te spreken. Hoe kan de gemeenschap van betekenis zijn voor deze leden en hun naasten? Hoe zorg je ervoor dat deze betekenis duurzaam is? Wat is de betekenis van samen gemeentezijn? Hoe kan pastorale zorg vorm krijgen? Wat is een goede manier om informatie te delen en om met wederzijdse verwachtingen om te gaan? Wat is er praktisch nodig om iedereen deel te kunnen laten nemen aan het gemeenteleven?
- Gezien worden: weten we wie er in onze gemeenschap (van jong tot oud) te maken hebben met psychische kwetsbaarheid? Bespreek dit met elkaar en maak niet alleen de pastor hiervoor verantwoordelijk.
- Duurzaam: gemeenteleden met een psychische kwetsbaarheid echte verbondenheid laten ervaren vraagt om trouw, veiligheid en geduld met terugval en beperkingen. Onderzoek of het mogelijk is om contactpersonen aan te stellen die de verbinding met de betrokkenen bewaren. Bespreek: welke pastorale en diaconale ondersteuning kun je als geloofsgemeenschap bieden?
- Beleid: duurzame betrokkenheid vraagt om structuur, beleid en continuïteit. Denk hierbij aan aandacht voor de toegankelijkheid van vieringen en andere activiteiten, ruimte voor verschillende energieniveaus en ondersteuning van mantelzorgers. Neem afspraken op in het beleidsplan.
- Toerusting: zorg dat bezoekvrijwilligers en pastoraal ouderlingen goed toegerust zijn. Organiseer bijvoorbeeld een themabijeenkomst met ervaringsdeskundigen. Bespreek de flyer.
- Het Kennisinstituut christelijke ggz (Kicg), waarin Eleos deelneemt, heeft waardevol materiaal ontwikkeld (waaronder een gratis video-cursus) voor pastoraal werkers en andere naasten om de zorg voor mensen met psychische kwetsbaarheid te organiseren.
- Bij De Hoop kun je als pastoraal verantwoordelijken deelnemen aan de basiscursus 'Cursus pastoraat bij psychische problemen'.
Als voorganger
In de pastorale praktijk trek je ook op met mensen die psychisch kwetsbaar zijn. Waar ligt de grens tussen pastorale betrokkenheid en professionele psychische zorg? Hoe kan je in het pastoraat goed aansluiten? Welke behoeften liggen er en wat heb je daarvoor nodig? Wat doe je in een pastoraal contact, wanneer je merkt dat het je boven het hoofd groeit, dat de problematiek wellicht te complex is?
- Leer en lees: over psychische kwetsbaarheid is veel te leren, waardoor je de omgang met en het begrip voor mensen die psychisch kwetsbaar zijn, vergroot. Denk bijvoorbeeld aan de cursus Pastoraat en Psychiatrie van de PThU, de nascholingscursus Zingeving, religie en mentale gezondheid aan de VU, of bekijk het aanbod van Eleos.
- In het Handboek Pastoraat bij psychische problemen (Hanneke Schaap-Jonker, red) geven deskundigen informatie over de meest voorkomende psychische stoornissen. Bij dit boek is een gratis online cursus gemaakt. Bij De Hoop kun je als pastoraal verantwoordelijke deelnemen aan de basiscursus 'Cursus pastoraat bij psychische problemen'.
- Op PsychoseNet vind je goede informatie over trauma, stemming, psychosegevoeligheid en herstelgerichte zorg.
- Wees duidelijk: maak duidelijke afspraken en houd je daaraan. Wees eerlijk in wat je wel en wat je niet kunt bieden. Bijvoorbeeld: 'Iedere veertien dagen afspreken is voor mij niet haalbaar. Maar we zouden elkaar wel maandelijks kunnen ontmoeten tijdens de open kerk'.
- Blijf verbonden: mensen die psychisch kwetsbaar zijn kennen goede en minder goede tijden. Blijf verbonden, ook als er tijden zijn waarin opname noodzakelijk is of het moeilijk is voor iemand om zelf contact te maken.
- Vraag: als je meer informatie wilt over hoe pastor te zijn voor mensen die psychisch kwetsbaar zijn, kun je altijd contact zoeken met een geestelijk verzorger die werkzaam is in de GGZ. Ga in gesprek en leer van elkaars ervaringen.
- Voorkom: Wees je - ook in het voorgaan en (s)preken - bewust van psychische kwetsbaarheden van gemeenteleden. Je kunt niet voorkomen dat theologische uitspraken een trigger vormen voor oude pijn, maar deze suggesties kunnen je helpen om psychische schade te beperken.