Protestantse Kerk
Doorgaan naar hoofdinhoud
Vindplaats van geloof, hoop en liefde

Nationale Holocaust Herdenking 2022: handreiking voor de eredienst

Op zondag 30 januari vindt de Nationale Holocaust Herdenking plaats. Als kerk ben je geroepen alert te blijven op alle vormen van antisemitisme. Een goede gelegenheid om daar in de eredienst aandacht aan te geven. Achtergrondinformatie en enkele liturgische suggesties bieden daarvoor een handreiking.

Nationale Holocaust Herdenking 

De herdenking wordt jaarlijks georganiseerd door het Nederlands Auschwitz Comité bij het Spiegelmonument 'Nooit Meer Auschwitz' in het Wertheimpark in Amsterdam. In dit monument, ook wel ‘Gebroken spiegels’ genoemd, zie je een gebroken hemel weerspiegeld. Maker Jan Wolkers gaf als toelichting: “De hemel blijft voorgoed geschonden. Het is een godsgruwelijke aanslag op alles waar een mens voor staat.” Meermalen is dit monument beschadigd of vernield, wat de tragiek en de urgentie alleen nog maar versterkt. 

Wereldwijde herdenking

Op 1 november 2005 riep Kofi Annan, toenmalig secretaris-generaal van de Verenigde Naties, de bevrijdingsdatum van concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau (27 januari 1945) uit tot een dag van herdenking. Ter herinnering aan de Holocaust, waarbij Joden, Sinti en Roma werden vervolgd, op transport gezet, en vergast of anderszins vermoord. Wereldwijd worden de slachtoffers herdacht van de Holocaust en andere genocides, zoals die in Cambodja, Rwanda, Srebrenica en Darfur. Auschwitz is uitgegroeid tot universeel symbool voor de massavernietiging van onschuldige burgers, waarbij nooit mag worden vergeten dat Joden zinloos zijn vernietigd tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Betekenis in het heden

“Kom vanavond met verhalen, hoe de oorlog is verdwenen. En herhaal ze honderd malen. Alle malen zal ik wenen”, dichtte Leo Vroman. Verhalen moeten telkens weer verteld worden, en de onwezenlijke abstracties van de shoah en andere genocides moeten gezichten krijgen. Ook de verhalen en gezichten van de levenden tellen. Alleen zo kan gedenken betekenis krijgen in het heden. 

Tijdens de Nationale Holocaust Herdenking in 2020 vertelde Eva Weyl, overlevende van doorgangskamp Westerbork, hoe zij in contact was gekomen met de dochter en kleindochter van Albert Konrad Gemmeker, commandant in Westerbork. Met de kleindochter geeft ze lezingen op scholen. “Zij kan er niets aan doen dat ze een oorlogsmisdadiger als grootvader had, en ik kan er niets aan doen dat ik behoor tot die kleine groep overlevenden, maar die kleindochter en ik kunnen er samen wel wat mee doen. Al heel snel na onze voorzichtige kennismaking ontdekten we ons gemeenschappelijk doel: we willen een eind aan alle vormen van antisemitisme, racisme, leugens, geweld en ophitsen. En we willen deze zaken ook voorkómen.”

In het boek 75 Face Stories. Nederlandse Joden 75 jaar na de bevrijding, vertellen Joodse Nederlanders over hun verwachtingen en dromen, en laten zo zien dat er een vitale Joodse gemeenschap bestaat, ondanks de vernietiging en het immense verdriet die deze teweegbracht. Rabbijn Joram Rookmaaker: “Ik ben blij dat er mensen zijn die de dreiging stevig in de gaten houden, maar ik ben liever bezig met de inhoudelijke betekenis van een krachtige Joodse aanwezigheid in Nederland.”

Enkele liturgische suggesties

Liederen

Een element van gedenken is het leven krachtig oppakken, zoals Eva Weyl en rabbijn Joram Rookmaker hierboven verwoorden. Dat komt terug in lied 827 in het Liedboek (2013): ‘Mensen, wij zijn geroepen om te leven!’ Ook lied 992: ‘Wat vraagt de Heer nog meer van ons?’ past hierbij. Lied 199 is een indringend lied, gedicht door Sietze de Vries: ‘Koester de namen die wij hier gedenken.’ Het loopt uit op een zegenbede: om licht en om leven.

In de berijmde Psalm 89:17 en 18 wordt de smaad, de krenking en de hoon van het volk schrijnend onder woorden gebracht. Ook deze psalm loopt uit op een bede om herstel, erkenning en uiteindelijk op dank en lof. Het leven wint het van de dood.

Een bijzonder lied is van de Joodse denker en schrijver Schalom ben Chorin (1913-1999): lied 857. Een mystiek lied, waarin God als de bron van leven ervaren wordt, tegen alle dood in. Lees hier hier een toelichting bij dit lied, en beluister het hier.   

Gebed

God,
Onbegrijpelijk en onbeschrijfelijk is het leed
vanwege de vernedering en de vernietiging 
van Joden, Sinti en Roma tijdens de Tweede Wereldoorlog

Onbegrijpelijk en onbeschrijfelijk
het leed van deze en andere volkerenmoorden

Het bloed roept van de aardbodem tot U
De verwoeste levens worden weerspiegeld in de geschonden hemel

Hoor en zie, 
wees nabij in dit mateloze verdriet door de generaties heen

en geef levenskracht, geestkracht, vitaliteit:
aan het Joodse volk, aan Sinti en Roma,
en alle andere gemeenschappen die met vernietiging bedreigd worden:
dat het leven sterker is dan de dood
haat wordt overwonnen door liefde.