Kerk en ouder worden

De Protestantse Kerk in Nederland vergrijst. Net als in de rest van Nederland wordt de groep ouderen (>65 jaar) groter en stijgt de gemiddelde leeftijd. De veranderende demografie heeft invloed op het gemeenteleven. Ouderen hebben wijsheid, levenservaring en tijd beschikbaar, maar ze kampen ook met specifieke zorgen, die samenhangen met het ouder worden.

Als gemeentelid

Ja, ook jij hoort erbij: bij de generatie die ze vroeger nog met ‘u’ aanspraken. Je maakt deel uit van de groep 65-plussers, alhoewel 65 tegenwoordig bepaald niet oud te noemen is. Het leven verandert wel. Je netwerk wordt kleiner, je lichaam verandert. De vraag ‘Hoe ziet het goede leven er voor mij uit?’ zingt rond in je hoofd.

Het is fijn om deel uit te maken van de kerk, maar je vraagt je af op welke manier je actief mee kunt blijven doen. En hoe zal het in de toekomst gaan met de kerk? Er staat niet bepaald een grote groep jongeren klaar om het over te nemen. Je wilt van betekenis zijn voor de nieuwe generatie(s) maar ziet weinig mogelijkheden om je levenservaringen en geloof in God met hen te delen. Je vraagt je af of je meer kunt doen dan bidden. 

• Ontplooiing: voor veel mensen is de tijd na hun pensionering drukker dan ooit: vrijwilligerswerk, oppassen, naasten ondersteunen, reizen... Anderen doen het echt rustiger aan. Het is een tijd van nieuwe zelfontplooiing. Misschien is het ook een tijd van bezinning op je plek in de geloofsgemeenschap, een tijd om taken op te nemen of juist los te laten.
• Zingeving: ouder worden kan maken dat je de zin van het leven op een andere manier gaat ervaren. Je leven verandert. Alhoewel er soms ruimte ontstaat voor iets nieuws, krijg je ook te maken met verlies. En als je lichaam en geest kwetsbaarder worden moet je bepaalde taken die je deed en die je als zinvol ervaarde, los gaan laten. Juist in de geloofsgemeenschap kun je het gesprek hierover met elkaar voeren, bijvoorbeeld aan de hand van het gespreksmateriaal ‘Omega’. Zoek anderen op of vraag de contactpersoon van de kerkenraad hierover een of meerdere bijeenkomsten te organiseren.
• Besef: een van de grootste moeiten van ouderen is het (zorg)afhankelijk zijn: meer te moeten ontvangen in plaats van te kunnen geven. Alhoewel ontvangen inderdaad soms meer en meer noodzakelijk wordt blijft het zo dat er ook nog zoveel te geven is. De waarde van meeleven en belangstellend zijn in anderen is bijvoorbeeld onbetaalbaar.
• Deel en vraag: het gemeenteleven krijgt misschien wat anders vorm dan voorheen. Naar de kerkdienst gaan kan meer tijd en energie gaan kosten. Of je merkt dat je ineens uitgenodigd wordt voor activiteiten die geen recht doen aan je interesse. Deel met de contactpersoon van de kerkenraad wat je ervaart en vraag of er andere keuzes mogelijk zijn.

Als jonger medegemeentelid

Je ziet de kerk om je heen vergrijzen. Als soms het woord ‘jongeren’ valt in een kerkdienst of een kerkenraadsvergadering, kijkt iedereen naar jou. Je waardeert de activiteiten en ontmoetingen met leeftijdsgenoten in de kerk, maar mist (zo) ook het contact en verdiepende ontmoetingen met ouderen en een inkijkje in hun levens- en geloofservaringen.

• Bedenk: alhoewel er gevoelsmatig misschien allerlei verwachtingen bij je worden neergelegd, kun je daar onmogelijk aan voldoen. Wees daarin reëel. Kijk of je bij kunt dragen aan een gesprek over de toekomst van de gemeente, die wellicht anders is dan gedacht of gehoopt, maar die niet minder zinvol en waardevol hoeft te zijn.
• Geniet van wat ouderen te delen en te bieden hebben. Samen gemeente-zijn en elkaar ontmoeten betekent namelijk niet dat er eenrichtingsverkeer is waarin jongeren geven en ouderen nemen. Integendeel. Sta open voor wat ouderen delen en onderschat hen niet. Zoek samen met een contactpersoon uit de kerkenraad naar mogelijkheden om als jongeren en ouderen verdiepend contact te leggen.

Als kerkenraadslid

Als jullie geloofsgemeenschap vergrijst, dan kan dat soms tot wat paniek leiden: wie moet de vele taken oppakken? Wie moet al die bezoeken gaan afleggen? Hoe krijgen we meer jonge mensen in de kerk? Maar waar je veel meer aan hebt dan aan paniek, is aan bezinning. Wat is onze visie op ouderdom eigenlijk? Hoe gaan we daar als geloofsgemeenschap mee om? En hoe kunnen we vormgeven aan intergenerationele geloofsvorming waarbij een gelijkwaardige ontmoeting tussen generaties doelbewust wordt opgezocht?

• Bezin: Als je merkt dat dingen in jullie gemeenschap veranderen omdat de gemeente vergrijst, neem dan eerst tijd voor bezinning, tijd voor gesprek. Hoe kijken we als gelovige mensen aan tegen ouderdom? Op welke manier kunnen we als gemeenschap een tegenstem bieden aan seniorisme? Wat betekent ‘waardevol in Gods ogen’ voor ons? Is een kerk die voornamelijk uit ouderen bestaat ‘minder’? Welk beeld hadden we altijd van onze gemeente? Is dat beeld nog altijd passend bij de gemeente die we nu zijn? Gebruik eventueel het materiaal uit het tijdschrift ‘Ouderen in de Kerk’. Probeer de uitkomsten van het bezinnende gesprek, met de middelen en mensen die er zijn, gestalte te geven.
• Toegankelijkheid 1: een oudere gemeenschap vraagt wellicht om wat praktische aanpassingen aan je gebouw. Hoe toegankelijk is dat eigenlijk? Vraag mensen met een visuele beperking en mensen met een verminderde mobiliteit om samen het gebouw te verkennen en aanbevelingen te doen voor verbetering.
• Toegankelijkheid 2: een oudere gemeenschap vraagt wellicht ook om aanpassingen in de liturgie. Kan iedereen de voorganger goed verstaan? Is de tekst op de beamer te lezen? Op welke manier kan de kerkdienst zo toegankelijk mogelijk gemaakt worden voor iedereen? Vraag mensen met een visuele en auditieve beperking om hierover in gesprek te gaan.
• Toegankelijkheid 3: passen de activiteiten die we aan ouderen bieden, eigenlijk wel bij hen? Onderschatten we of overschatten we hen? Een middag filosoferen met ouderen, een studieus onderwerp uitdiepen of kunst bespreken kan een mooie aanvulling zijn op een spelletjesmiddag of uitje.
• Taken: geven we een impliciet oordeel over ouderen als het gaat om taken die we hen al dan niet toevertrouwen? Wees je daarvan bewust. Als het zo is dat oudere gemeenteleden hun taken niet meer met dezelfde energie kunnen uitvoeren als voorheen wil dat niet zeggen dat iemand de taak niet meer kan doen. Bespreek samen of taken in kleinere porties verdeeld kunnen worden of wellicht op een andere wijze gedaan kunnen worden.
• Belangenbehartiger: stel iemand in de kerkenraad aan als belangenbehartiger en aanspreekpunt voor de oudere leden van de gemeenschap. Deze persoon zou ook gesprekskringen kunnen organiseren rondom zingeving en ouderdom of een Bijbelkring rondom ouderen in de bijbel.

Als voorganger

De gemeente waar je nu werkzaam bent ziet er misschien heel anders uit dan het plaatje dat je tijdens je studie voor ogen had. Het is al lang geleden dat je een doopdienst leidde of een huwelijk zegende. Tijdens je pastorale bezoeken krijg je te maken met specifieke vragen en zorgen die samenhangen met ouder worden en word je geconfronteerd met allerlei uitdagingen, zoals doofheid, slechtziendheid en vergeetachtigheid.

• Bezin: met welk beeld van de gemeente, van de kerk, begon je ooit je werk? Is dat het beeld dat je nog altijd vindt passen bij de kerk of zou je nu een ander beeld kiezen? Wat is er verloren gegaan? Wat is er gevonden? Op welke manier kun je de schat die ouderen met zich meedragen vruchtbaar inzetten voor de gemeente? Lees de artikelen over ouder worden op theologie.nl. Geef deze bezinning ook vorm samen met de kerkenraad.
• Doe: ga samen met de gemeente op ontdekkingstocht naar een andere manier van gemeente-zijn. Organiseer een studiekring over ouderdom. Bespreek thema’s waarmee ouderen te maken krijgen, zoals dementie, afhankelijkheid, kwetsbaarheid, het levenseinde. Nodig hierbij buurt- en stadsgenoten uit. Oriënteer je op intergenerationele geloofsvorming.
• Zoek naar eenvoudige manieren om ouderen bij de gemeente te blijven betrekken. Het volume van de microfoon opschroeven kan al een heel verschil maken. Je preek uitprinten en uitdelen, ook. Zoek contact met collega’s die werkzaam zijn in de ouderenzorg en vraag hen om advies.
• Lees: verdiep je in ouderenpastoraat. Bijvoorbeeld door het lezen van Ontmoetingen in de avond.
• Geniet van wat ouderen te delen en te bieden hebben. Samen gemeente zijn en elkaar ontmoeten betekent namelijk niet dat er eenrichtingsverkeer is. Sta open voor wat jullie elkaar te geven hebben.