In Nederland zijn ongeveer 440.000 mensen met een verstandelijke beperking. 70.000 van hen hebben een ernstige verstandelijke beperking. Ongeveer 10.000 mensen hebben een ernstige, meervoudige beperking (SCP, 2018). Daarnaast is er een grote groep van ongeveer 1,1 miljoen mensen met een lichte verstandelijke beperking (kenniscentrumlvb.nl).
Mensen met een verstandelijke beperking hebben veel gaven en talenten. Ze voelen zich vaak thuis in de kerk, zijn gevoelig voor wat daar gebeurt en hebben een grote liefde voor muziek. Het lukt echter niet altijd om hun mogelijkheden en talenten in de gemeente een plaats te geven. Soms voelen mensen met een verstandelijke beperking zich eenzaam of onbegrepen. Communicatie verloopt niet altijd vanzelf. Waar vroeger misschien aparte Bijbelkringen of vieringen waren, zijn die nu wegens een gebrek aan vrijwilligers opgehouden te bestaan. Tegelijkertijd merken ambtsdragers en gemeenteleden dat de inzet die er wél is lang niet altijd aansluit.
Als gemeentelid en naaste
Je komt graag in de kerk. Je houdt van het samenzijn met andere mensen en van samen zingen. Maar de laatste jaren zijn er dingen anders geworden. Er zijn liederen die je niet kent. Er is ook geen collecte meer. De G-groep waar je altijd heen ging, is opgehouden.
Of... je mist in de voorbede het gebed voor je naaste die in een instelling verblijft. Je merkt hoe de woorden in de kerkdienst over het hoofd van je kind, van je broer of zus, van je ouders, heengaan. Je ervaart hoe sommige gemeenteleden afstand houden als jullie binnenkomen.
- Delen: Om verbinding te blijven houden in de gemeente waar je bij hoort, is het belangrijk dat mensen weten wat er in je leven speelt. Probeer dit daarom te delen of vraag een naaste om dit voor je te doen. Ga in gesprek met een dominee of kerkelijk werker, of met jullie ouderling. Deel welke ervaringen je hebt. Wat gaat goed? Wat is moeilijk? Wat heb je nodig?
- Vraag: Misschien is het mogelijk om in jouw kerk een (nieuwe) ontmoetingsgroep te starten. Of je zou het juist fijn vinden om verbonden te zijn met andere naasten van mensen met een verstandelijke beperking. Vraag of er iets georganiseerd kan worden.
- Herkenning: Op de website van Sien vind je ervaringsverhalen van ouders, brussen en kinderen. Ook vind je daar data en plaatsen waar je kerkdiensten kunt bezoeken die georganiseerd worden door en voor mensen met een verstandelijke beperking. Misschien is het fijn om daar soms heen te gaan. Ook verenigingen als Dit Koningskind en Op weg met de Ander kunnen je verder helpen.
Als medegemeentelid
Als gemeentelid van mensen met een verstandelijke beperking zoek je naar manieren om met elkaar in contact te komen. Je hoort immers bij elkaar, als één gemeente. Tegelijk vind je dat misschien ook moeilijk of spannend.
- Aanvaard: Samen kerk-zijn begint met de aanvaarding van elkaar als door God gegeven mensen. Alhoewel dit klinkt als een open deur, is het goed om hier nog eens bij stil te staan en je af te vragen: aanvaard ik de ander zoals die is? Aanvaard ik dat de ander soms geluid maakt tijdens een kerkdienst, vaak dezelfde dingen zegt, soms je aandacht vraagt op een moment dat dat even niet zo goed uitkomt, op een bepaalde manier zingt, op een bepaalde manier spreekt...? En: aanvaard je ook jezelf, als persoon die het misschien moeilijk vindt om contact te maken, als mens die zich wel eens ergert, als gemeentelid dat zich niet altijd goed raad weet met medegemeenteleden?
- Eenvoudig: Benader volwassen mensen met een verstandelijke beperking naar hun leeftijd. Je kunt in je communicatie eenvoudige taal gebruiken, maar zorg ervoor dat je niet kinderlijk wordt. Gebruik korte zinnen en stel één vraag tegelijk. Peil tussendoor of de ander je begrepen heeft.
- Praktische tips: Als je elkaar wilt ontmoeten, zorg dan voor een rustige plek. Neem de tijd en laat de ander uitpraten. Let op je lichaamstaal, op je bewegingen, je gezichtsuitdrukking en de toon van je stem. Sluit aan bij de taal van de ander: als die bijvoorbeeld in dialect praat, kan het helpen om dat ook te doen.
- Wees eerlijk: Als je het contact met iemand met een verstandelijke beperking moeilijk of spannend vindt, wees daar dan eerlijk in. Het kan helpen voor de verbinding als je toegeeft ‘ik ben zenuwachtig’, terwijl communicatie juist moeilijker wordt als je hier druk overheen praat.
Als kerkenraad
In jullie gemeente zijn enkele leden met een verstandelijke beperking. Een van hen woont in een gezinsvervangend tehuis en wordt wekelijks opgehaald om naar de kerk te komen. Anderen zien jullie eigenlijk nooit in de kerk, maar jullie missen hen wel. En als er zoveel mensen zijn met een licht verstandelijke beperking... dan zullen er vast gemeenteleden zijn die daar ook mee te maken hebben.
- Inclusief: Ga met elkaar het gesprek aan over hoe je inclusief gemeente kunt zijn, ook met de uitdagingen van deze tijd. Nodig leden met een verstandelijke beperking uit, samen met hun naasten, om te horen wat zij nodig hebben en zelf willen of kunnen bijdragen. Zoek ondersteuning bij belangenverenigingen als Sien, Dit Koningskind of Op weg met de Ander: op hun websites vind je tips, literatuur en contactgegevens.
- Pastoraat: Is er pastorale aandacht voor mensen met een verstandelijke beperking en hun naasten? Worden zij genoemd in de voorbeden, wordt er aandacht aan hen besteed in het kerkblad, is er contact met een naastgelegen gezinsvervangend tehuis of instelling voor intensieve zorg? Is het mogelijk een ontmoetingsgroep te vormen?
- Verdiep: Namens de Protestantse Kerk zijn er geestelijk verzorgers werkzaam in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Nodig hen uit om te komen vertellen over hun werk en vraag hun hulp bij de vragen die bij jullie zijn opgekomen. Vraag hen bijvoorbeeld naar wat goed materiaal zou kunnen zijn om te gebruiken bij een gespreksgroep. Kijk op de website van Onbeperkt geloven naar wat er mogelijk en beschikbaar is.
- Drempels: Onderzoek met elkaar welke drempels mensen met een (licht) verstandelijke beperking kunnen ervaren in de gemeenschap. Denk bijvoorbeeld aan de wens om alle collectegelden digitaal op te halen of het adressenboekje te vervangen door een kerkapp.
Als voorganger
In de kerk zitten er zondag heel diverse mensen voor je. Niet iedereen krijgt mee wat je vertelt. Niet iedereen zingt de liederen mee die je opgeeft. Mensen met een verstandelijke beperking stellen vragen aan je pastorale praktijk, aan je wijze van communiceren en aan je theologiseren. Hoe kun je op een goede manier pastor voor hen zijn? Wat heb je daarvoor nodig? Op welke manier kun je recht doen aan de wens een inclusieve gemeenschap te vormen?
- Wie: Ken je de mensen met een verstandelijke beperking die bij jouw gemeente horen? Ken je mensen die een naaste hebben met een verstandelijke beperking? Ga met hen kennis maken en verdiep je in hen.
- Leer: Zoek contact met collega’s die werkzaam zijn in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Zij praten je graag bij over de belangrijke rol die je als voorganger kunt hebben in de pastorale ondersteuning. Ook de website Onbeperkt geloven kan je verder helpen. Volg nascholing over inclusief gemeente zijn met mensen met een verstandelijke beperking aan de PThU/ TUU.
- Lees: Bijvoorbeeld het boek Onzichtbaar, over mensen met een licht verstandelijke beperking. Of een van de vele interessante artikelen van de Onderzoeksplaats Sociale Inclusie en Levensbeschouwing.
- Doe: Heb je de kans om voor te gaan in een viering voor en door mensen met een verstandelijke beperking? Laat hem niet liggen!
