In Nederland leven meer dan 300.000 mensen met een visuele beperking (bron: Oogfonds). Ook leden van de geloofsgemeenschap hebben te maken met slechtziendheid of blindheid.
Naast aangeboren visuele beperkingen bij mensen van alle leeftijden, is ook de ouderdom een risicofactor als het gaat om slechtziendheid. In een geloofsgemeenschap die grotendeels is ingericht op ziende mensen, kan dat het gevoel van verbondenheid minder vanzelfsprekend maken. Hoe kunnen we op een goede manier samen gemeente zijn?
Als gemeentelid met een visuele beperking
Als blinde of slechtziende beweeg je je in een wereld die is ingericht op zien. In de kerk is er weliswaar veel te horen, maar maakt ook de visuele beleving deel uit van de communicatie. Misschien merk je dat medegemeenteleden anders met jou omgaan dan ze met anderen doen en voel je je daar onprettig bij. Er zijn een aantal dingen die je zelf kunt doen, maar bedenk ook dat je hierin niet alleen staat. Het is ook aan de gemeenschap om hierin met je mee te denken.
- Verbinding: Om verbinding te blijven houden in de gemeente waar je bij hoort, is het belangrijk dat je deelt wat belangrijk is voor de communicatie. Laat je medegemeenteleden weten dat je slechtziend of blind bent. Zo weten zij dat het niet persoonlijk is als je hen bijvoorbeeld niet groet in het voorbijgaan. Om te voorkomen dat je dat keer op keer moet herhalen kun je kiezen voor een berichtje in het kerkblad of de zondagsbrief... al zal dat niet helemaal uitsluiten dat je zo af en toe weer toelichting moet geven.
- Communicatie: geef aan welke manier van communicatie voor jou helpend is. Als je bijvoorbeeld gebruik maakt van een voorleesapp of braille leesregel, vraag dan of informatie zoals de tekst van een viering of een kerkblad digitaal met je gedeeld kan worden.
- Toegankelijkheid: als je slechtziend bent is de weg vinden in het kerkgebouw niet altijd logisch. Vraag om (eenvoudige) helpende aanpassingen, zoals contrastrijkheid, een duidelijke aanduiding van de verschillende ruimtes en het weghalen van obstakels zoals drempels.
- Lees: Voor mensen met een visuele beperking is er de nodige (christelijke) lectuur beschikbaar. Het Nederlands Bijbelgenootschap heeft bijvoorbeeld, in samenwerking met het CBB, diverse vertalingen uitgebracht in braille, gesproken vorm of als grootletteruitgave. Via het CBB zijn ook dagboeken, boeken, liedbundels, tijdschriften (o.a. #Protestant en Petrus) te verkrijgen. Ook voor kinderen zijn er uitgaven zoals een voelbare peuterbijbel en verschillende andere kinderbijbels.
Als medegemeentelid
Betrokken zijn op elkaar begint bij het besef dat we aan elkaar gegeven zijn als naasten. Zoek in een open contact samen naar manieren om die verbondenheid te bewaren.
- Wees jezelf: maak normaal contact met iemand die blind of slechtziend is. Doe niet overdreven voorzichtig en schiet niet in een kramp. Als je het spannend vindt of onzeker bent over wat je zegt of doet, benoem dat dan maar ga het contact niet uit de weg.
- Denk mee: als je weet dat iemand blind of slechtziend is, probeer iemand dan proactief te ondersteunen zonder ongevraagd taken over te nemen of weg te nemen. Voorkom bijvoorbeeld dat iemand steeds zelf moet vragen om een grootletterliturgie, maar leg deze voor de persoon klaar. Ligt de straat voor het kerkgebouw wegens onderhoud open? Laat het iemand even weten zodat diegene er rekening mee kan houden. Loop met iemand mee als dat helpend is.
- Ongevraagd helpen: mensen met een visuele beperking willen graag behandeld worden zoals een ander dat ook graag zou willen. Het is moeilijk als anderen ongevraagd van alles voor je doen, terwijl dat niet altijd nodig is. Wil je helpen? Vraag het dan, voordat je aan de slag gaat. Ga in gesprek met de ander over de wijze waarop je voor elkaar van betekenis kunt zijn.
- Aanraken: als je contact wilt maken met mensen die jou niet (goed) kunnen zien, ben je misschien geneigd hen door middel van aanraking op je presentie te wijzen. Doe dit niet zomaar. Begin je begroeting altijd door iemand aan te spreken.
- Inleven: leef je in in de wereld van iemand die slechtziend of blind is. Welke obstakels komt iemand bijvoorbeeld tegen in het kerkgebouw? Op welke manier kun je bij gemeenteactiviteiten iedereen volop mee laten doen? Wanneer iemand liever online meeviert en meeleeft, blijf de ander dan betrekken bij het gemeenteleven door telefonisch contact en bezoeken.
Als kerkenraadslid
De vraag ‘hoe toegankelijk is onze kerk voor mensen met een visuele beperking?’ is een vraag waarin zowel een geloofsdimensie alsook een praktische dimensie schuilgaat. Het is goed om over beide na te denken.
- Continu: een gemeenschap zijn waar iedereen zich welkom voelt is meer dan een verlangen en meer dan geloof. Het vraagt om een continu proces van bezinning en afstemming, zodat ideaal en werkelijkheid niet uit elkaar groeien. Agendeer het onderwerp inclusiviteit daarom regelmatig.
- Toegankelijkheid (1): Het meest belangrijk voor mensen met een visuele beperking is dat de uitdagingen waar zij mee te maken hebben niet worden genegeerd en er niet óver hen wordt gesproken maar mèt hen. Pastor Wija van der Kaaden (Bartiméus) verwoordt het zo: “Dat er (bijvoorbeeld) met hen zelf overlegd wordt wat zij nodig hebben om de viering goed mee te kunnen maken en mee te kunnen doen. Je thuis voelen in de kerk(gemeenschap) hangt hier voor een groot gedeelte van af!” Stem daarom met de gemeenteleden die het betreft af en bespreek: welke rol kan de kerkenraad hebben in hun ondersteuning? Hoe kan worden voorkomen dat zij steeds zelf moeten vragen om wat zij nodig hebben?
- Toegankelijkheid (2): Daarnaast is ook de praktische dimensie belangrijk. Zorg er met elkaar voor dat:
- het gebouw veilig toegankelijk is: de ingang is zichtbaar en obstakelvrij en de route naar de kerkzaal/koffieruimte/het toilet is goed vindbaar.
- de kerkdiensten voor iedereen mee te beleven zijn: vooraf wordt de digitale liturgie gedeeld zodat er met een voorleesapp, braille leesregel, tablet of laptop meegevierd kan worden. Let er daarbij op dat de documenten toegankelijk (bruikbaar) moeten zijn voor de ontvanger. Er is een grootletterliturgie beschikbaar.
- Denk daarna met elkaar na over vragen als:
- Mag de hulphond mee de kerkzaal in?
- Hoe is het contrast tussen vloer en muren?
- Zijn de contrasten op de beamer groot genoeg?
- Hoe verloopt over het algemeen de communicatie: via de zondagsbrief/ het kerkblad? Kan dit worden gedigitaliseerd zodat het middels een voorleesapp, braille regel of schermlezer gelezen of geluisterd kan worden?
Er zijn nog meer vragen te bedenken. Kijk op deze website.
- Verbondenheid: Niet alle gemeenteleden zijn in staat om fysiek aanwezig te zijn in de kerkdienst of bij andere gemeenteactiviteiten. Bespreek met elkaar wat je kunt doen om de verbondenheid met hen te bewaren. Bijvoorbeeld: stuur in plaats van kaarten digitale groeten, deel het kerkblad digitaal en geef bij gelegenheden (zoals huwelijksjubilea) passende geschenken.
Als voorganger
Als voorganger wil je dat mensen die blind of slechtziend zijn net zo goed mee kunnen doen in de gemeenschap als ieder ander. Hoe kun je op een goede manier pastor voor hen zijn? Wat heb je daarvoor nodig?
- Bezoek: Als je op bezoek wilt gaan bij iemand die slechtziend of blind is, maak dan vooraf een afspraak en overval mensen er niet mee. Vraag of de ander iemand wil laten aansluiten bij het gesprek, zoals een partner of vertrouwenspersoon.
- Verbinding: ook op andere manieren kan de verbinding met mensen die visueel beperkt zijn worden onderhouden. Zorg er bijvoorbeeld voor dat de tekst van de kerkdienst op tijd digitaal beschikbaar komt. Zorg ook tijdens een kerkdienst voor goede communicatie: als er een visuele afbeelding is, of een aanduiding op de beamer als ‘we zingen nu...’ dan is het prettig als daar ook woorden aan worden gegeven. Spreek mensen die thuis de kerkdienst meevieren aan en noem hen in de gebeden.
- Geloofstaal: in de geloofstaal worden vaak beelden gebruikt die wijzen op zien/niet zien, licht en donker. Wat betekent deze taal voor mensen die blind of slechtziend zijn? Ga hierover met elkaar in gesprek.