Pioniersplekken, diaconale proefplekken, verandertrajecten: allerlei gemeenten binnen de Protestantse Kerk verkennen nieuwe wegen. Het gaat niet om het vernieuwen zelf, maar om vindplaats van geloof, hoop en liefde te zijn in de 21e eeuw. Via de dienstverleningslijn ‘Werken aan toekomstgerichtheid’ ondersteunt de dienstenorganisatie deze beweging.
De brede beweging van proefplekken is volop in ontwikkeling. Door heel Nederland vinden mensen hier een thuis. Bijvoorbeeld in de diaconale Woonkamers in en rond Leeuwarden, waar iedereen welkom is voor koffie of een maaltijd. Of in buurtkerk De Fontein in Groningen, waar de verhalen van buurtbewoners worden verbonden met de Bijbelse verhalen.
Om deze plekken te ondersteunen is de afgelopen jaren een breed aanbod van programma’s ontwikkeld. Sinds 2025 staan ze allemaal online. In het najaar lanceerden we een app voor pioniers. Tijdens netwerkbijeenkomsten en in proeverijen was er ruimte voor ontmoeting en het delen van ervaringen over pioniersplekken en kliederkerken. Er is ook een eerste stap gezet richting de evaluatie van de kerngemeente, een pioniersplek die zelfstandig is geworden. Dat vraagt nog de nodige uitwerking.
Gemeente in beeld
Plaatselijke kerken die willen ontdekken wat hun kracht is en waar ze de prioriteit aan willen geven, kunnen hiervoor Nieuw Kerkelijk Peil gebruiken. Met deze gemeentescan maak je een duidelijk profiel van de kerkelijke gemeente. Uit ervaringsverhalen blijkt dat gemeenten hier vaak mee geholpen zijn. In 2025 werd er minder gebruik van gemaakt dan verwacht, ondanks een kortingsactie. Het bijbehorende gratis werkboek kreeg een update, waarmee gemeenten zelf van start kunnen.
Gemeenten die zich een beeld willen vormen van waar ze staan en waar ze naartoe willen, kunnen ook aan de slag met de tool ‘Kerk in kaart’. Die helpt om de vitaliteit van de gemeente in zicht te krijgen.
Roeping als basis
Als gemeente op weg naar de toekomst stuit je onherroepelijk op de vraag: waarom doen we wat we doen, wat is onze roeping? In de afgelopen jaren heeft de dienstenorganisatie verschillende initiatieven opgestart rond dit thema, zoals de Roepingenzondag. In 2025 hebben we de ‘roeping van alle gelovigen’ verder uitgediept. In het kader van het ambtstraject is een hulpmiddel ontwikkeld voor kerkenraden. Dat brengt onder meer in beeld wat de roeping van de gemeente en de ambtsdragers is. Ook bij webinars voor vacante gemeenten komt roeping aan bod, want de roeping van een nieuwe predikant is mede om de gemeente te helpen haar roeping te vervullen, en andersom.
Voortrekkersrol
Predikanten, pioniers en kerkelijk werkers hebben vaak een voortrekkersrol bij het zoeken van nieuwe wegen. Dat geldt zeker als een gemeente een verandertraject ingaat. Er ligt dus de nodige druk op hun schouders. De opleiding voor interim-predikanten die we samen met de PThU geven, rust voorgangers hiervoor toe. Ook andere predikanten en kerkelijk werkers maken er gebruik van om beter toegerust te zijn in de eigen gemeente.
Kennis delen
Binnen de Protestantse Kerk en de dienstenorganisatie is veel kennis aanwezig over toekomstgericht kerk-zijn. In het verslagjaar is actief gewerkt om deze expertise beter beschikbaar te maken via protestantsekerk.nl, bijvoorbeeld met stappenplannen over beroepingswerk of het samengaan van gemeenten. In 2025 is ook gestart met het aanbieden van dienstverlening rond de basis van kerk-zijn, zoals verankerd in de kerkorde en uitgewerkt in de praktijk van gemeenten. Deze dienstverlening sluit aan bij Nieuw Kerkelijk Peil en Kerk in kaart.
Onderzoek doen
Een mijlpaal in 2025 was de start van het onderzoeksproject Toekomstgericht kerk-zijn, dat we samen met de PThU uitvoeren. Dit eerste jaar stond in het teken van de ‘diagnose’: wat speelt er in kerk en samenleving, en wat vraagt aandacht als we willen leven vanuit de verwachting dat de toekomst van God is? Een team van meer dan twintig onderzoekers dook in Bijbel en boeken, sprak vele mensen en belegde themabijeenkomsten. Verschillende onderzoekers diepen inmiddels meerdere thema’s uit. Het vormgeven van de samenwerking tussen PThU en dienstenorganisatie blijkt een flinke uitdaging. Juist dat is ook een van de doelen van het project.
Solidair met elkaar
Plaatselijke gemeenten die een project willen uitvoeren maar daarvoor de financiële middelen missen, kunnen steun aanvragen uit de solidariteitskas. Hiervoor is de commissie steunverlening opgericht. Er is geld beschikbaar voor bijvoorbeeld begeleiding in de samenwerking tussen gemeenten, deskundige hulp bij gemeentevernieuwing, en restauratie of verduurzaming van kerkelijke gebouwen. In 2025 namen het aantal subsidieaanvragen, het aantal toekenningen en het totaal toegekende bedrag af. Mogelijk hebben gemeenten in de jaren na de coronacrisis actief gewerkt aan toekomstperspectief en is nu sprake van stabilisatie.
In cijfers
- Op 1 januari 2025 ging het onderzoeksproject Toekomstgericht kerk-zijn van start
- 40 gemeenten startten in 2025 met de gemeentescan van Nieuw Kerkelijk Peil
- De onlinekennis over kerk-zijn wordt gebundeld onder 10 inhoudelijke thema’s
- Er kwamen een nieuwe app en 32 online programma’s beschikbaar voor pioniersteams
- 2 netwerkdagen met in totaal 300 pioniers
- Vanuit de solidariteitskas werden 116 subsidies toegekend, 16% minder dan in 2024
- Het totaal toegekende subsidiebedrag was € 1.055.600, een daling van 20% ten opzichte van 2024