Twee jaar geleden leek het einde nabij voor de Protestantse Gemeente Kootstertille. Nu bruist de gemeente weer van nieuwe energie. Hoe maak je de omslag van afbouwen naar opbouwen? Kerkelijk werker Erwin Kooistra en de nieuwe kerkenraadsleden Annie van der Bij en Anneke Henstra vertellen hoe een gemeente die bijna ophield te bestaan, weer nieuw elan kreeg.
Mensen die voorbijfietsen blijven even staan: wat gebeurt daar bij de kerk? Het is een zomerswarme zondagochtend. De Protestantse Gemeente Kootstertille, in Friesland, houdt haar jaarlijkse tentdienst. Dit keer gewoon buiten, in het gras bij de kerk, als een ouderwetse hagenpreek, wel zo lekker met dit weer. Ouderling-kerkrentmeester Annie van der Bij doet de afkondigingen. Dat had ze twee jaar geleden niet kunnen denken, dat ze zo’n rol nog eens zou vervullen.
Meedenken
In 2024 was Van der Bij ook bij de tentdienst. Nietsvermoedend zat ze daar samen met haar man, toen er werd meegedeeld dat de predikant met emeritaat zou gaan, en dat ook de voltallige kerkenraad ermee zou stoppen. Het zou het einde van de Protestantse Gemeente Kootstertille betekenen, behálve als er mensen zouden opstaan die wilden meedenken over een doorstart. Als je dat wilde, kon je je naam op een lijst zetten. De man van Van der Bij deed dat. Annie van der Bij: “Wij woonden op dat moment ruim vier jaar in Kootstertille. We waren geen lid van de kerk, maar we vonden het belangrijk dat de kerk hier in het dorp zou blijven.”
Erwin Kooistra, kerkelijk werker in Kootstertille, bezocht in de weken daarna iedereen die zijn naam op de lijst had gezet. Hij wilde een aantal werkgroepen vormen die zich zouden bezighouden met de verschillende aspecten van kerk-zijn. Ook bij Van der Bij en haar man ging hij langs. “Alleen mijn man had zich opgegeven, maar Erwin zei: ‘Ik wil jou er ook graag bij hebben.’ ‘Dat is goed’, zei ik. Ik dacht: als ik het belangrijk vind dat de kerk hier niet ophoudt, moet ik daar een steentje aan bijdragen. Die verantwoordelijkheid voelde ik meteen.”
Wie ook haar naam op de lijst zette, was Anneke Henstra. "Voor mij was het belangrijk dat de kerk in Kootstertille zou blijven bestaan. Niet alleen voor onszelf, maar ook voor onze kinderen. We willen hun graag meegeven wat geloven en kerk-zijn betekenen, en dan is het waardevol als er een kerk in je dorp is. Daarnaast geloof ik dat je als kerk iets kunt betekenen voor de mensen om je heen, dichtbij en ver weg. Toen tijdens de tentdienst duidelijk werd dat de kerk zonder nieuwe mensen zou moeten stoppen, dacht ik: dan moet ik nu in beweging komen. ”
Potentie
Volgens Erwin Kooistra was de situatie in 2024 nijpend. De kortstzittende ambtsdrager zat er al tien jaar, anderen zaten er zelfs twintig jaar of langer. Toen duidelijk werd dat de predikant in 2025 met emeritaat zou gaan, besloot de kerkenraad: dan stoppen wij ook. "Dat was niemand kwalijk te nemen", zegt Kooistra. "Deze mensen hebben jarenlang met enorme trouw de gemeente gedragen. Maar de rek was eruit. De vraag was: gaan we nog een beroepingsprocedure in voor een nieuwe predikant, of moeten we eerlijk erkennen dat dat niet meer haalbaar is?" Binnen het regionale samenwerkingsverband werden verschillende scenario's besproken: samengaan met een buurgemeente, een gezamenlijke kerkenraad vormen of zelfs opheffing. Maar Kooistra zag ook iets anders. Hij kende Kootstertille als een dorp waar veel meer gelovigen woonden dan er op zondag in de kerkbanken zaten. "Je zag elke week ongeveer vijftig mensen in de kerk. Maar er wonen veel meer christenen in het dorp: mensen die ergens anders kerken, of niet meer zo vaak gaan, maar het wel belangrijk vinden dat er een kerk in hun eigen dorp blijft. Ik dacht: daar ligt de potentie."
De tentdienst bleek het ideale moment. Elk jaar trekt die dienst veel meer bezoekers dan een gewone zondag. Daarom klonk in 2024 aan het eind de oproep: ‘Wie wil meedenken over de toekomst van de kerk?’, niet voor niets zo geformuleerd. "Als je mensen meteen vraagt om ambtsdrager te worden, haken de meesten af”, zegt Erwin Kooistra. “Daarom begonnen we met een andere vraag: wat vinden we belangrijk om te behouden?" In de maanden daarna kwamen de mensen die hadden aangegeven mee te willen denken verschillende avonden bij elkaar. Anneke Henstra: "Erwin liet ons eerst dromen. Over erediensten, jeugdwerk, pastoraat en diaconaat. Op een gegeven moment werd natuurlijk de onvermijdelijk conclusie getrokken dat er een kerkenraad nodig was.”
Erwin Kooistra benaderde mensen persoonlijk, onder wie Anneke Henstra en Annie van der Bij en haar man. "Ik had nooit bedacht dat ik in de kerkenraad zou komen”, zegt Henstra. “Het was zeker niet mijn intentie. Maar toen Neeltje – een andere jonge moeder uit de kerk – en ik samen werden gevraagd voor het diaconaat, hebben we daar ja tegen gezegd." Voor Van der Bij was het ook even slikken: "Wij dachten eerst dat we gewoon een beetje zouden helpen. Pas later bleek dat de vraag veel groter was. Maar ik vond: als je verantwoordelijkheid neemt, moet je het goed doen. Dan ga je ervoor."
Ervaring
In september 2025 werd afscheid genomen van de oude kerkenraad en werd de nieuwe bevestigd. Een bijzonder moment, omdat de complete kerkenraad in één keer wisselde. Het eerste jaar was intensief. Vrijwel niemand van de zes nieuwe kerkenraadsleden had ervaring als ambtsdrager. Hoe werkt dan een begroting, hoe stel je een jaarrekening op en welke verantwoordelijkheden horen er allemaal nog meer bij een kerkenraad? Het is veel werk, vinden Henstra en Van der Bij. Toch wint het enthousiasme. Van der Bij: "Wij kijken vooral naar wat wél kan. Niet naar problemen. Natuurlijk is het soms veel werk. Maar met een kleine groep kun je ook snel beslissingen nemen. En we hebben het gevoel dat we elkaar echt aanvullen." Henstra: “Je hoeft geen ervaring te hebben. Je leert het vanzelf. We hebben een training gevolgd en een andere diaconie om advies gevraagd, maar uiteindelijk leer je vooral door het gewoon te doen."
De nieuwe kerkenraad brengt energie mee, en die is zichtbaar in de gemeente. Henstra en haar collega-diaken organiseerden een tassenactie van Kerk in Actie voor de Voedselbank. “Mijn hele huis stond vol met boodschappen. Ook hebben we de manier van collecteren vernieuwd: elke maand staat één diaconaal doel centraal, dichtbij of ver weg. Het zorgt voor veel betrokkenheid", zegt ze. "En het mooie is: het enthousiasme van de gemeente geeft ons ook weer energie.”
180 graden
Een belangrijke les uit Kootstertille is dat niet alles meer op de schouders van de kerkenraad hoeft te rusten. "De oude kerkenraad droeg vijf petten tegelijk", zegt Erwin Kooistra. "Dat houd je niet vol. Nu proberen we verantwoordelijkheden veel breder in de gemeente neer te leggen. Dat betekent niet dat alle zorgen verdwenen zijn. De gemeente is nog altijd klein en extra vrijwilligers zijn welkom. Ook zijn er ingewikkelde vraagstukken, zoals de toekomst van een tweede kerkgebouw. Maar de blik is veranderd. Twee jaar geleden vroegen we ons af hoe lang de kerk nog zou bestaan. Nu praten we over hoe we verder bouwen." Wat kunnen andere gemeenten hiervan leren? Volgens Kooistra begint het met vertrouwen. "Kijk niet alleen naar de mensen die op zondag in de kerk zitten, maar naar de potentie in je dorp. Er zijn vaak veel meer mensen betrokken dan je denkt." Hij benadrukt dat het niet alleen ‘mensenwerk’ is wat er in Kootstertille is gebeurd: "Dit verhaal is niet alleen een verhaal van betrokken mensen, maar vooral van Gods werk. We geloven dat Hij mensen heeft geroepen, geleid en moed heeft gegeven om verantwoordelijkheid te nemen. Daarom durven we met vertrouwen verder te bouwen."
Terwijl de laatste bezoekers na de hagenpreek-tentdienst nog wat napraten op het grasveld, is het inderdaad nauwelijks voor te stellen dat deze gemeente kortgeleden nog op het punt stond te verdwijnen. “De situatie is 180 graden gedraaid”, zegt gemeentelid en tentdienstvrijwilliger Roelien Merkes. De sfeer is totaal anders. Er komen weer nieuwe mensen naar de kerk, er zit weer leven in de brouwerij, er is blijdschap. De nieuwe kerkenraad en Erwin: ik vind ze geweldig.”
