Het Liedboek: Zingen en bidden in huis en kerk bracht naast gezangen verschillende andere nieuwe muzikale vormen met zich mee. Eén categorie was echt nieuw: de introïtusantifonen bij de intochtspsalmen. Hoe kun je die inzetten in de liturgie?
Kende het Liedboek voor de kerken (1973) alleen de strofische liedvorm (gezangen bestaande uit coupletten) als muzikale vorm, het daarvoor in de plaats gekomen Liedboek: Zingen en bidden in huis en kerk (2013) kent tal van andere vormen: acclamaties bij voorbeden, lofprijzingen bij schriftlezingen, doorgecomponeerde muziekvormen, antwoordpsalmen, canons, kernverzen die herhaald kunnen worden (zoals Taizéliederen) en gezongen tafelgebeden. Met als nieuwe vorm de introïtusantifonen bij de intochtspsalmen.
Het voordeel van korte zangvormen in het Liedboek, zoals acclamaties, canons en andere kernverzen, is dat er een vloeiender overgang ontstaat tussen gesproken woord en muziek in de liturgie. Liederen met een coupletvorm vormen een poëtische eenheid in zichzelf. Ze laten de gemeente reageren op het gesproken woord, als instemming of tegenstem, reactie of meditatie, maar ze blijven een zelfstandige eenheid. Met andere zangvormen draagt de muziek de woorden in de viering op een directere manier, bijvoorbeeld doordat gesproken woord letterlijk op toon wordt gezongen, zoals een gezongen groet, of een gereciteerd tafelgebed. Zij passen organisch in de liturgie.
Introïtusantifonen
In de categorie ‘Getijden van het jaar’ in het ‘nieuwe’ Liedboek (pag. 593-1284) begint elke tijdsperiode van het liturgische jaar met een verzameling antifonen. De periode ‘adventstijd’ begint met 432a-d, de ‘kersttijd’ met 467a-d, enzovoort. De volledige lijst bestaat uit de nummers 432, 467, 514, 535, 564, 640, 660, 668, 703, 610 en 711. Steeds staat er ‘Introïtusantifoon’ boven.
Het woord introïtus (met de klemtoon op tro) betekent ‘intocht’. Als de geestelijkheid vroeger in processie binnenkwam, werd het eerste liturgische gezang gezongen. De antifoon markeerde dan het begin en einde van de processie. ‘Introïtusantifoon’ wijst er dus op dat deze antifonen horen bij de intochtspsalm. Elke zondag kreeg na verloop van tijd met zijn eigen antifoon zijn eigen thema, samengevat in de eerste Latijnse woorden van de antifoon. Neem als voorbeeld de antifonen voor Advent: ‘Ad te levavi’ (432a), ‘Populus Sion’ (432b), ‘Gaudete’ (432c) en ‘Rorate coeli’ (432d). Deze Latijnse namen wijzen naar één vers in de psalm dat het thema van de zondag bepaalt.
Aan elkaar rijgen
Dat ene vers kun je eruit lichten, door de antifoon met de betreffende psalm te verbinden. Het Liedboek koos ervoor ze te verbinden met de Geneefse psalmmelodieën. Daarvoor moet je goed naar het onderschrift van de antifoon kijken. Bij 432a staat bijvoorbeeld ‘tekst naar Psalm 25,1-2’. Vervolgens blader je naar de psalmen en dan blijkt de antifoonpsalm qua toonsoort en melodische formule aan te sluiten bij de psalmmelodie van Psalm 25. Het gaat dan wel om de Geneefse psalmmelodie, niet de a-, b- en c-versies (antifoon 432a laat zich bijvoorbeeld minder goed verbinden met 25a). De liedboekredactie had er ook voor kunnen kiezen de antifonen direct bij de psalm te plaatsen, maar dan waren ze niet goed vindbaar geweest voor wie op kerkelijk jaar zoekt.
Als de antifoon en de psalm eenmaal bij elkaar gevonden zijn, zijn ze eenvoudig aan elkaar te rijgen: antifoon – psalmverzen – antifoon. De introïtusantifoon omvat zo de psalm. Praktisch, en ook liturgische gewoonte, is om de antifoon de eerste keer door een cantor of een groepje voorzangers voor te laten zingen, zodat de gemeente de melodie een keer goed gehoord heeft voordat ze deze zelf zingt. Passen we dit toe op de eerste zondag van Advent, dan gaat het als volgt:
LB 432a (1x voorzang, 1x allen)
LB 25, vers 1, 2, 3
LB 432a (allen)
Is de psalm lang, dan kun je de antifoon ook tussendoor nog een keer extra laten zingen, zodat het kernvers uit de psalm extra wordt beklemtoond.
Ander gebruik
Omdat de introïtusantifonen zo kort zijn, kunnen ze verderop in de dienst makkelijk terugkeren, om zo steeds het thema naar voren te laten komen. Dat kan bijvoorbeeld als acclamatie na een schriftlezing, maar een heel logische plek is ook als acclamatie bij de voorbeden. De kunst van de voorganger is dan de gebeden erop af te stemmen. Het bovenstaande voorbeeld van de eerste zondag van Advent is meteen treffend: tijdens de gebeden zingt de gemeente dan opnieuw ‘Mijn leven til ik, God, naar U omhoog, op U vertrouw ik.’
Wie nog meer vergelijkbare creativiteit in het Liedboek zoekt, komt uit bij canons die ontleend zijn aan bekende liederen, en ook als inleiding en afsluiting van die liederen kunnen worden ingezet. Het gaat dan om de liedboeknummers 98a, 103b (bij 103a), 146b (bij 146a), 176a, 434a, 473a, 473b, 547a, 616a, 619a, 654a, 749a, 863a en 981a. Deze zijn allemaal ontleend aan de beginregel van de betreffende liederen, die steeds ervóór staan afgedrukt. Dat verklaart ook de naam ‘incipit’ (= begin)-canon. Ze werken net zoals de psalmantifonen, en bedden het lied in een vaak feestelijke en altijd beweeglijke muzikale vorm in, waardoor het een verfrissende dynamiek krijgt. Voor deze vorm heb je overigens wel muzikale leiding nodig, en het liefst ook een aantal geoefende zangers. Dus overleg tussen de voorganger en de musicus van dienst is altijd nodig.
Uit de praktijk
Korte zangvormen ideaal om snel in te kunnen stappen
Wim Ruessink maakte deel uit van de werkgroep bij het Liedboek. Zingen en bidden in huis en kerk (2013) die zich bezighield met korte zangvormen. "Een soort bouwsteentjes voor de liturgie die zorgen voor afwisseling. Ik vermoed dat in gemeenten het meest gebruik wordt gemaakt van de psalmantifoon, waarmee je in feite de psalm van de zondag 'omarmt'. Voor het Liedboek hebben we er een paar handen vol nieuw laten componeren. De vorm was al langer bekend, er waren ook al uitgaven van, maar ze staan nu voor het eerst in het Liedboek. Er is wel enige begeleiding door een kerkmusicus bij nodig; ik kan me voorstellen dat een cantorij de antifoon voor haar rekening neemt en de gemeente de verzen zingt. Een andere vorm is de incipit-canon, die kun je als cantorij of als gemeente zingen vóór het lied waar het over gaat, of als een refrein zingen bij een lezing. In mijn ogen zijn deze wat makkelijker zingbaar. Ik zou het toejuichen als de korte zangvormen meer vanzelfsprekend worden in de liturgie. Vroeger, toen kerken nog vol zaten en kinderen op school het 'lied van de week' leerden, was het voor gemeenten makkelijker om een eigen repertoire te ontwikkelen. Nu, met kleinere gemeenten, zijn de korte zangvormen ideaal om snel in te kunnen stappen en de aanwezigen mee te nemen in een lied."
Wim Ruessink, cantor-organist in de Protestantse Gemeente Groenlo-Winterswijk
Illustratie: Anita Stoof