Vaak blijven kerken doen wat ze doen, omdat ze het altijd zo deden. Maar wat tien jaar geleden werkte, doet dat nu misschien niet meer. Innovatiespecialist Erik Houmes: “Kerken en innovatie horen bij elkaar. Ik ben ervan overtuigd dat in de schepping een uitnodiging aan ons mensen besloten ligt om te creëren: nieuwe dingen maken, klein of groot, die laten zien wie God is.”
Erik Houmes is als extern adviseur lid van een zeskoppig innovatieteam binnen de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk. Hun opdracht: ondersteuning van vernieuwende projecten rond zingeving, van pioniersplekken tot diaconaal werk, van kleinere dorpen tot grote steden.
Waarom iets nieuws? Is het niet goed zoals het gaat?
“Kerken blijven vaak dingen doen omdat ze het altijd zo deden. Dat is niet exclusief aan kerken voorbehouden, het is mensen eigen. Ik begrijp waarom: er zit veel waarde in traditie en rituelen.
Iets nieuws kan goed bestaan naast het bekende. Wat tien jaar geleden werkte, doet dat nu misschien niet meer. Iets nieuws is geen afrekening met het bestaande, eerder een open houding naar je naaste en wat er om je heen gebeurt.
De veelzijdigheid van God is niet gevangen in een traditie van 2000 jaar. Er zijn altijd weer nieuwe vormen en inzichten te creëren. Dat geldt ook voor jou persoonlijk. In het grote verhaal van God zit jouw persoonlijke verhaal en dat is altijd in beweging. Als persoon vernieuw je ook voortdurend in hoe je je verhoudt tot je gemeente, je eigen straat, je eigen wijk, je werk, je sportvereniging.
Voor mij horen woorden als creatie, cocreatie, gemeenschap, ontwerpen bij innovatie. Je kunt het ook vernieuwing noemen, maar dat kan een beladen woord zijn dat in de setting van geloof een andere betekenis kan krijgen. Innovatie is trouwens niet per se iets groots en meeslepends. Het zit ook in kleine dingen. Omkijken naar de buren die een dagje ouder worden, tijd vrijmaken om er wekelijks een uur voor hen te zijn; dat is ook innovatie. Je creëert een nieuwe weg, uit naastenliefde, en zo wordt het een tastbaar teken van wie God is. Kom je daarbij op het idee om anderen te helpen hetzelfde te doen en weet je niet hoe? Dan wordt het tijd om bij ons langs te komen.”
Het innovatieteam begeleidde vrijwilligers van een project voor jongeren in Sleeuwijk.
“Een groep jongvolwassenen heeft in de haven van Sleeuwijk een schip, The Friendship, waar zij activiteiten organiseren voor tieners van 12 tot 23 jaar. Het is een initiatief van Stichting Tienerfriends, ondersteund door verschillende protestantse gemeenten. Met laagdrempelige activiteiten faciliteren zij ontmoetingen en bevorderen zij gemeenschap. Een avondje biljarten, een filmavond of, als er behoefte aan is, verdiepingsavonden over bijvoorbeeld Bijbelse onderwerpen. Niet alleen voor gelovige jongeren, juist voor de mix van gelovig en niet-gelovig.
Het project kwam bij ons door hun deelname aan de Jongerenprijs van Kerk en Wereld. Voor zes deelnemers, inclusief de winnaar, draaiden wij een innovatietraject, De Zincubator, een mooie vervolgstap om het initiatief verder te brengen. Hun vraag: wij doen al veel mooie dingen, hoe kunnen we die beter doen? Ons advies: praat niet óver maar mét mensen. Bedenk niet wat je doelgroep zinvol of leuk zou kunnen vinden, vraag het hen zelf. Gaandeweg ontdekten zij dat de groep jongvolwassenen, van 16 tot 20 jaar, buiten hun bereik lag. Daarvoor wilden zij iets nieuws creëren.”
Wat is jullie rol daarbij?
“Wij begeleiden het proces dat leidt tot iets nieuws en laten zien hoe vernieuwing werkt. Er is een doelgroep, er is een behoefte, wat kun je creëren om de behoefte van de doelgroep in te vullen en hoe doe je dat? Wij faciliteren dat traject met tools die ze kunnen gebruiken om stappen te kunnen maken. Aan het einde van het traject laten we ze los met de vraag: wat gaan jullie de komende honderd dagen concreet doen?”
Tools, stappen maken ...?
“Hulpmiddelen, bijvoorbeeld om gesprekken met mensen uit de doelgroep te voeren. Om te leren hoe je de uitkomsten daarvan gebruikt bij het maken en uitvoeren van je plannen. Of een personakaart. Als je iets nieuws begint, komt dat meestal door een ontmoeting, een mens met een verhaal. In de loop van de tijd verdwijnt dat soms naar de achtergrond. Met een personakaart maak je het concreet: wat was het in deze persoon dat je raakte en maakte dat je dit ging doen? Zo kom je bij de bron: naastenliefde, medemenselijkheid. We lopen vijf maanden samen met mensen op en hopen dat ze daardoor zelf vaardigheden leren om het werk goed en vernieuwend te doen. Dat leer je bij ons in een beschermende omgeving met mensen die je helpen.”
Hoe werkt innovatie in een kerk die het werk met minder mensen moet doen?
“Ontkerkelijking is een grote uitdaging. Het aantal mensen dat op zondagochtend naar de kerk komt wordt kleiner. Tegelijk groeit de vraag naar zingeving en de zoektocht naar God wordt niet minder groot. Laten we nieuwe wegen vinden om God te laten zien. De kerk vond door de eeuwen heen altijd nieuwe vormen. Het begon in huiskamers, het leidde zowel tot grote basilieken als tot hagepreken.
Vertrouwen we dat God ook in nieuwe vormen is? Het verhaal van Jezus verandert niet, wel moeten we het soms anders vertellen. Op een andere manier, op een andere plek, met andere middelen.”
Werkt innovatie anders voor plattelandsgemeenten dan voor kerken in grote steden?
“De basale vraag naar vernieuwing niet, de invulling wel. Elke gemeente doet het op haar eigen manier. Tot nu toe hebben we 20 tot 25 initiatieven begeleid, verspreid over het hele land, oud en jong, grote stad en dorp. Elke plaatselijke gemeente met een idee voor vernieuwing kan ons bellen om begeleid te worden.”
Is vernieuwing alleen mensenwerk of ook Gods werk?
“In elke sessie plannen we een moment van stilte en zingeving. Daarin leggen we bewust en uitdrukkelijk de verbinding tussen onze plannen en de betekenis van het verhaal van God. Soms is er stilstand, een soort vlucht omdat ‘alles in Gods handen is’ en niet in de onze. Dat is zo, tegelijk ligt er een uitnodiging en een mandaat om te creëren, te maken. Verstillen en wachten bestaat naast handelen en maken.
Als kerken mij in een gesprek vertellen wie ze zijn en wat ze doen, vraag ik: wanneer wordt dit goed nieuws voor het vluchtelingengezin dat om de hoek woont? Soms volgt dan een geanimeerd gesprek, soms blijft het stil. We hebben een goede boodschap. Zodra die verstilt en zich beperkt tot samen liederen zingen en luisteren naar een preek, wordt het nooit goed nieuws voor de wereld.”
Kent de Bijbel voorbeelden van vernieuwing?
“Zijn er mensen in de Bijbel die niet vernieuwen? Lees de Bijbel en de vraag of kerken moeten innoveren en vernieuwen is beantwoord. Voortdurend klinkt de uitnodiging om aan iets nieuws mee te doen. Het grote scheppingsverhaal, de kleine profeten, iemand die een boot bouwt op het droge. En natuurlijk Jezus zelf. Ik denk dat er weinig mensen waren die dachten ‘ik spuug op het zand, maak er modder van en smeer dat op iemands ogen zodat hij geneest en weer kan zien’.”
Een van de grootste dooddoeners in de kerk: dat hebben we al eens geprobeerd.
“Waarom lukte het destijds niet? Laten we het eens op een andere manier proberen. Je hoeft dat niet altijd zelf te doen. Als je het zelf niet ziet, of je bent te druk met andere dingen: doe het niet. Geef wel ruimte aan de ander die het wel ziet. En aan het verhaal van die naaste die het nodig heeft.
Er is niets te verliezen en veel te winnen. In elk initiatief dat wij begeleid hebben, gebeurt iets op hartsniveau. Mensen worden geraakt door de verhalen van anderen, door medemensen, door God. Mensen komen terug bij hun oorspronkelijke motivatie.”
In Utrecht begeleidde het innovatieteam de diaconie van de Domkerkgemeente.
“Diaconaal werker Iris Lammerts van Bueren zocht met diakenen naar nieuwe wegen, samen met de mensen om wie het gaat. Zij startte een initiatief samen met daklozen. Dat leidde tot de DomHub, een pop-up koffiebar die wordt gerund door dak- en thuislozen waar ‘delen’ centraal staat. In november konden daar ouders terecht van kinderen die lampionnen maakten bij een activiteit rond Sint-Maarten. Het perspectief verschoof van ‘ik ben er voor jou want jij hebt hulp nodig’ naar ‘hoe kunnen we samen ontdekken wat het verhaal van God is’? Dat is vernieuwing.”
Waarom kunt u dit?
“Ik werkte 13 jaar als strategisch adviseur in het bedrijfsleven, tot ik een kleine 10 jaar geleden voor mezelf begon. Na 4 jaar stelde ik mijzelf de vraag: waarom doe ik dit, wat is hier de meerwaarde van? Mijn vrouw was jarenlang directeur van International Justice Mission, een organisatie die zich inzet om mensen in armoede te beschermen tegen geweld, mensenhandel en slavernij. Die had ’s avonds aan tafel heel andere verhalen te vertellen dan ik. Relevante verhalen over maatschappelijk onrecht, Gods rol en onze verantwoordelijkheid daarin. Ik besloot mijn werk te verleggen naar kerken, en zo christenen te helpen goede ideeën tastbaar te maken en te laten zien wie God is. Het voelt niet als werk, misschien is het een roeping. Als ik aan mijn kinderen, de jongste twee zijn 9, moet uitleggen wat ik doe, zeg ik: ‘Papa helpt mensen om mensen te helpen’.”
