Wat een zomer! Ik genoot van de zon, het strand en de tuin met al de planten die bloeien! Maar ik voel ook diepe ambivalentie, de hitte, de droogte, de bosbranden. De bedreiging van onze aarde door hoe we als mensen leven is voelbaar en zichtbaar, juist midden in de schoonheid van de zomerse natuur.
We weten zoveel wat gedaan moet worden en wat we juist niet meer moeten doen. Al de begrenzingen en veranderingen die noodzakelijk zijn. Waar te beginnen? En dan kennen we zo veel problemen en oorzaken waarom er tegenspraak is, bedreigingen niet worden aangepakt, de economie of politiek het winnen van de ecologie.
Ik heb de behoefte naar een spirituele grond waarin ik kan wortelen om steun en troost te ontvangen in deze situatie. Om inspiratie en inzicht op te doen waarmee ik me teweer kan stellen tegen een denken over mensen en 'natuur' dat alles tot object maakt voor consumptie, als resource, om winst te maken en te controleren. Om vreugde te ontvangen, om schoonheid van de schepping te blijven genieten.
Pasifika-perspective
Bijna toevallig las ik een artikel van rev. dr. Upolu Lumā Vaai (Principal of Pacific Theological College, Suva, Fiji). Zijn inzichten over ‘Eco-Relational Spirituality’ (zo de titel van het artikel) blijven me raken. Hij schetst een ‘Pasifika-perspective’ op de wereld, een oude filosofisch-spirituele levensoriëntatie die hersteld en vernieuwd kan worden om een hedendaagse spiritualiteit te laten ontstaan. In het centrum staat ‘de onderlinge verbondenheid van al het leven en de onderlinge verwevenheid van alle dimensies.’
‘De schepping is een netwerk van diepgaande, levende verbindingen in plaats van een geschapen eindproduct: het land, de oceaan en de hemel worden beschouwd als familie.’ God kan volgens deze spiritualiteit tegelijk in de wereld zijn en daarbuiten bestaan. De mens is diep verbonden met alle delen van de 'natuur' omdat hij hen als eigen kosmische verwanten ziet. Je familieleden moet je niet beroven. Je zou ook geen dankgebed kunnen spreken voor de prachtige dingen die je net hebt geroofd!
Samenleven met de schepping
De auteur verwoordt diepgaande kritiek op ons Westers wereldbeeld en zijn gevolgen: de mens alleen in het middelpunt, objectivering en kapitalisme. We kunnen ons als christenen niet zomaar aan dit systeem onttrekken. Dit geldt ook voor het idee van rentmeesterschap, een belangrijke basis voor ecologisch handelen en denken in de kerk. De auteur stelt dat ‘een rentmeesterschap dat wil zorgen voor de schepselen’ antropocentrisch blijft. We moeten het idee veranderen naar diep verbonden ‘samenleven met de schepping.’
Ik wil me graag verdiepen in deze spiritualiteit, maar ondervind ook de belemmeringen van mijn Westerse opvoeding en opleiding. Daarom ben ik aan het uitzoeken of en hoe de Bijbel kan bijdragen aan een spiritualiteit van diepe verbinding met de schepping. Dit is work in progress, maar ik sluit af met een paar inzichten.
Een nieuw perspectief
Proberen we onze Westerse bril af te zetten als we teksten uit de Hebreeuwse Bijbel lezen. Zij zijn rond 2000 jaar vóór de Verlichting geschreven en hebben zeker niet ons perspectief op de wereld.
Genesis 1 werd vaak verkeerd geïnterpreteerd en diende dan als legitimatie voor ons objectiverend denken. Beginnen we het lezen met ons te verdiepen in al de andere mooie woorden van schepping. Een aanrader is Psalm 104. De mens krijgt zijn levensruimte midden onder al de andere dieren. Er is verbinding – wat op de dag voor de mens is, is in de nacht voor de leeuw. Er is een schitterende verbinding van creatio prima én creatio continua (zie het artikel over lutherse scheppingstheologie in het vorige nummer van Elkkwartaal). God de Schepper blijft in nauwe verbinding met zijn schepselen. Hij geeft iedere dag opnieuw allen hun voedsel, de mens niet anders dan de leeuw.
Als je met aandacht leest, zie je: er zijn vele voorbeelden hoe schepselen zelfstandig handelen en in verbinding staan met God en mensen. Door mijn Westerse 'bril' heb ik vaak daaroverheen gelezen. Hemel en aarde, bergen en bomen juichen en jubelen voor God (Jes 44:23 en 55:12-13). De hemel brengt met de aarde gerechtigheid voort, ze lijken bijna op een stel (Jes 45:8). Ze worden als getuigen opgeroepen door God en Mozes (Micha 6:1 en Dtn 4:26). Akkers kunnen Job aanklagen (Job 31:38-40). Er is nog veel meer te ontdekken!
Verbonden met de schepping
Laten we momenten koesteren waarin we zelf een diepe verbinding met medeschepselen ervaren. Ik woonde bij een grote, meer dan 150 jaar oude plataan. Die boom raakte me iedere dag opnieuw. Er groeide een soort ‘relatie’ tussen de boom en mij. Hij veranderde met de seizoenen, en stond toch vast en betrouwbaar. Soms voelde ik troost in een sombere tijd. Soms werd ik blij van al de vogels die er thuis waren en hoe zijn takken glansden, ook in de winterzon! Ik voelde me beschermd voor nieuwsgierige blikken. Hij bood schaduw in de zomer. Ik wenste oud te worden zoals hij.
Voor wie verder wil lezen: Upolu Lumā Vaai, ‘Eco-Relational Spirituality: A (K)new Story for the Earth from a Pasifika Perspective’ in: Fernando Enns, Upolu Lumā Vaai, Andrés Pacheco Lozano, Betty Pries (eds.), Transformative Spiritualities for the Pilgrimage of Justice and Peace (Geneva 2022) 21-31.
