Deze themapagina bestaat uit drie onderdelen:
- Antwoord op de vraag: Wat is dienstbaarheid delen?
- Belangrijke aandachtspunten bij dienstbaarheid delen
- Dienstbaarheid delen in praktijk brengen
Daarnaast wordt een overzicht gegeven van dienstverlening bij dit thema.
Wat is dienstbaarheid delen?
Dienstbaarheid delen is als kerk in actie komen om concreet bij te dragen aan een wereld zoals God die bedoeld heeft. Delen wijst hierbij op dienstbaar handelen in gelijkwaardigheid en wederkerigheid met alle mensen van goede wil.
Dienstbaarheid delen is meedoen in Gods missie. Of anders gezegd: vanuit liefde in beweging komen, ter wille van anderen en namens God. Volgens artikel I van de kerkorde is de kerk ‘betrokken in Gods toewending tot de wereld’. In artikel X staat dat dit missionair spreken, diaconaal handelen en pastoraal samenleven omvat. Deze drie aspecten van meedoen in Gods missie zijn nauw met elkaar verbonden. Het thema dienstbaarheid delen gaat alleen over diaconaal handelen. Hierbij is betrokken zijn in ‘Gods toewending tot de wereld’ beperkt tot de omgeving waarin een bepaalde gemeente of kerkplek geroepen is met de gegeven mogelijkheden.
In artikel X wordt gezegd: ‘De gemeente vervult haar diaconale roeping in de kerk en in de wereld door in de dienst van barmhartigheid en gerechtigheid te delen wat haar aan gaven geschonken is, te helpen waar geen helper is en te getuigen van de gerechtigheid van God waar onrecht geschiedt.’ Barmhartigheid en gerechtigheid zijn twee onderling verbonden begrippen. Dat wil zeggen: mensen en dieren bijstaan in hun nood en tegelijk iets proberen te doen aan de oorzaak van hun lijden. Getuigen van Gods gerechtigheid overlapt met het thema geloof delen.
Dienstbaarheid delen richt zich op het leven van mensen en dieren in relatie tot hun hele leefwereld. Het weerspiegelt iets van de God waarvan in de Bijbel wordt gezegd: ‘HEER, hoog als de hemel is uw liefde, tot in de wolken reikt uw trouw, uw gerechtigheid is als de machtige bergen, uw rechtvaardigheid als de wijde oceaan: U, HEER, bent de redder van mens en dier.’ (Psalm 36:6-7).
Belangrijke aandachtspunten bij dienstbaarheid delen
1. Dienstbaarheid delen begint bij luisteren met de Bijbel en gebed
Om te kunnen bijdragen aan een wereld zoals die bedoeld is, is het nodig om zicht te krijgen op Gods bedoeling in een bepaalde omgeving en situatie. Dat begint bij luisteren met de Bijbel en gebed. Alleen daarmee kan iets van Gods missie op het spoor gekomen worden. De Bijbel en gebed leren je kijken, luisteren en handelen vanuit Gods perspectief. In de Bijbel staat een passende oproep voor gebed bij het thema dienstbaarheid delen: ‘Bid tot de HEER voor de stad waarheen Ik jullie weggevoerd heb en zet je in voor haar voorspoed en vrede, want de voorspoed van de stad is ook jullie voorspoed.’ (Jeremia 29:7) De stad kan in deze tekst gezien worden als een buitenkerkelijke, seculiere omgeving. Hierin is sprake van gelijkwaardigheid en wederkerigheid. Dienstbaarheid delen is in wederzijds belang.
2. Dienstbaarheid delen kan niet zonder luisteren in de omgeving
Voor wie denkt te weten wat Gods missie is in een bepaalde omgeving en situatie, is het een valkuil om de eigen visie op te leggen aan anderen. Daarom hoort bij het zoeken naar Gods bedoeling ook het luisteren in de omgeving. Wat staat daar op gespannen voet met de waarden van Gods vrederijk en waar verlangen de mensen daar zelf naar? Samen met betrokkenen speel je in op wat zich lijkt aan te dienen als onderdeel van Gods missie. Hierbij wordt gezocht naar elkaar versterkende samenwerking met alle personen en partijen die het goede zoeken voor de omgeving.
3. Dienstbaarheid delen vraag om keuzes maken
Naarmate de luistervaardigheid van een gemeente of kerkplek groeit, groeien ook de mogelijkheden om dienstbaarheid te delen. Maar een lokale gemeente of kerkplek kan niet alles en zeker niet alles tegelijk. Wat is dan het meest urgent en het meest passend bij een gemeente of kerkplek? Om een antwoord te krijgen op dit soort vragen, is het belangrijk om goed naar jezelf te luisteren als kerkelijke gemeenschap met een dienstbaar hart. Wat heb je in huis en op welke manier kun je het best en meest duurzaam van betekenis zijn in de omgeving? Verder kan het helpen om te kijken naar wat anderen al doen in de omgeving. Met hen kun je samenwerken of je kunt je op iets anders richten.
4. Dienstbaarheid delen overstijgt kerkelijke grenzen
Bij dienstbaarheid delen zijn verschillende gemeenten en kerkplekken geen concurrenten, maar partners in Gods missie. In artikel X van de kerkorde wordt hierover gezegd: ‘De gemeente zoekt bij de vervulling van haar missionaire roeping samenwerking met andere kerkelijke gemeenschappen ter plaatse. In een relatie van wederkerigheid wordt hierbij ook dankbaar gebruik gemaakt van inzichten en ervaringen die haar worden aangereikt door gemeenten waarvan de leden uit andere culturen afkomstig zijn.’
5. Dienstbaarheid delen vraagt om balans tussen barmhartigheid en gerechtigheid
Barmhartigheid en gerechtigheid zijn twee centrale begrippen bij dienstbaarheid delen. Hierbij is het belangrijk om te zoeken naar balans. Bij een sterke focus op barmhartigheid kan vergeten worden om de oorzaak van problemen aan te pakken. Bij een sterke focus op gerechtigheid kan vergeten worden om mensen liefdevol nabij te zijn in hun nood. Hierbij kunnen wel aandachtsvelden en taken verdeeld worden tussen personen en partijen. Terwijl de een zich vooral richt op barmhartigheid, kan de ander zich meer inzetten voor gerechtigheid.
6. Dienstbaarheid delen vraagt om balans tussen nabijheid en oplossingsgerichtheid
Nog een balans die gevonden moet worden bij dienstbaarheid delen, is die tussen nabijheid en oplossingsgerichtheid. Of anders gezegd: tussen aandacht voor mensen en aandacht voor hun problemen. Vaak is de eerste behoefte van mensen niet dat meteen hun problemen oplost worden, maar dat ze daarin zelf gezien en gehoord worden. Hierbij kunnen niet altijd alle problemen (meteen) worden opgelost. Dan komt het aan op liefdevolle nabijheid en het samen uithouden in een situatie. Liefhebben en dienen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, maar soms kun je niet veel meer doen dan liefhebben. Daarom is er naast dienstbaarheid delen ook het thema leven delen.
7. Dienstbaarheid delen vraag om gezonde grenzen
Mensen met een dienstbaar hart zijn vaak bereid om ver te gaan en persoonlijke offers te brengen, ter wille van anderen. Daarin zijn ze navolgers van Jezus. Met Zijn hele leven gaf Hij blijk van zelfopofferende liefde en uiteindelijk bracht Hij het ultieme offer met Zijn dood. Toch is het essentieel om hierin gezonde grenzen te stellen. Niemand is ermee geholpen als iemand zichzelf zodanig opoffert, dat hij of zij daarna zelf hulp nodig heeft. Ook hierin gaf Jezus het goede voorbeeld. Hij nam regelmatig tijd voor Zichzelf en nam tijd om samen te zijn met Zijn vrienden en/of Zijn Vader. Gezonde grenzen zijn trouwens niet alleen in het belang van diaconaal betrokken mensen. Relaties in kwetsbare situaties kunnen namelijk makkelijk scheefgroeien en daarmee schadelijk worden voor de ander.
8. Dienstbaarheid delen kan leiden tot geloof delen
Over de combinatie van dienstbaarheid delen en geloof delen kunnen de meningen verschillen. Dienen mag nooit alleen maar een middel zijn om te kunnen getuigen. Maar mensen die in dienstbaarheid op elkaar betrokken raken, willen elkaar vaak persoonlijk beter leren kennen. Hierdoor kan een spontane gelegenheid ontstaan om iets te delen van het geloof, de hoop en de liefde van waaruit dienstbaarheid wordt gedeeld. Tegelijk kan het heel verrijkend zijn om te horen wat anderen geloven over het leven en de wereld waarin ze leven. Hierover van gedachten wisselen wordt bij het thema geloof delen een luisterend en getuigend geloofsgesprek genoemd. Verder kan in situaties van onrecht ook de gelegenheid ontstaan om te ‘getuigen van de gerechtigheid van God’, zoals de kerkorde dat noemt in artikel X.
Dienstbaarheid delen in praktijk brengen
Hieronder staat een overzicht van kwetsbare groepen en diaconale aandachtsgebieden waarin een gemeente of kerkplek dienstbaarheid delen in praktijk kan brengen. Hiermee is niet gezegd dat een gemeente of kerkplek in al die groepen, op al die terreinen en op alle mogelijk manieren actief moet zijn. Zie hierover het aandachtspunt keuzes maken.
1. Dienstbaarheid delen met mensen in armoede
De kerk wil bijdragen aan een rechtvaardige verdeling van welvaart en mogelijkheden, door betrokken te zijn bij mensen in armoede. Dat begint met ontmoeting. Daarom is het belangrijk om in en rond de gemeente te bouwen aan inclusieve gemeenschap. Op die manier kunnen mensen met diverse achtergronden en in verschillende situaties het leven delen op basis van gelijkwaardigheid en wederkerigheid. Diaconale betrokkenheid krijgt in veel gevallen vorm in het uitdelen van geld, voedsel of spullen. Van echte ontmoeting in gelijkwaardigheid en wederkerigheid is daarbij niet altijd sprake. Veel kerkelijke gemeenschappen bestaan ook grotendeels uit mensen van de middenklasse. Mensen in armoede voelen zich daarbij niet vanzelf thuis. Verder is bij hen vaak niet bekend dat iedereen altijd mag aankloppen bij de kerk en dat er dan geen onderscheid wordt gemaakt tussen leden en niet leden. Dit maakt dienstbaarheid delen met mensen in armoede makkelijker gezegd dan gedaan. Daarom is er een online stappenplan beschikbaar om gemeenten en kerkplekken daarin te ondersteunen.
2. Dienstbaarheid delen met mensen op de vlucht
Steeds weer zijn er mensen die door oorlog, onderdrukking, klimaatverandering of gebrek aan perspectief gedwongen worden om elders op zoek te gaan naar een veilig bestaan. In de media gaat het dan vaak over vluchtelingen of migranten. Op deze themapagina worden zij ‘mensen op de vlucht’ genoemd. Voor God telt elk mens. Alle mensen zijn geschapen naar Zijn beeld. Daarom zijn alle mensen fundamenteel gelijkwaardig. Dat betekent ook dat niemand mag worden buitengesloten, of gedwongen tot een bestaan in armoede of afhankelijkheid. Iedereen mag meedoen! Dat is waar de Protestantse Kerk voor staat en daarom zetten veel lokale gemeenten en kerkplekken zich in voor mensen op de vlucht. Hierbij is het goed om allereerst in te zetten op ontmoeting en verbinding. In de relatie die zo ontstaat, kunnen vervolgens hulpvragen aan de orde komen. Tegelijk kan dan blijken dat mensen op de vlucht van hun kant immaterieel vaak veel te delen met mensen die al een veilig bestaan hebben. Met behulp van een online stappenplan kan duidelijker worden hoe je als lokale gemeente of kerkplek concreet dienstbaarheid kunt delen met mensen op de vlucht.
3. Dienstbaarheid delen met kinderen en jongeren
Geinspireerd vanuit de Bijbel zijn kinderen en jongeren een bijzondere aandachtsgroep in het diaconale werk. Juist voor kinderen en jongeren wil de kerk een veilige plek bieden. Van daaruit kunnen zij als schepsel van God hun plek innemen in kerk en maatschappij en daar hun stem laten horen. De Protestantse Kerk is in het bijzonder betrokken op kinderen en jongeren in een kwetsbare positie. Bijvoorbeeld als een ouder gedetineerd is of als ze te maken hebben met armoede. Ruimte voor diaconale inzet dóór kinderen en jongeren geeft hun de mogelijkheid om zich te ontwikkelen en zelf vorm te geven aan barmhartigheid en gerechtigheid. Op de website van Kerk in Actie is meer te lezen over inzet voor een wereld waarin kinderen en jongeren veilig opgroeien, volwaardig meedoen en tot bloei kunnen komen.
4. Dienstbaarheid delen met andere kwetsbare groepen
Afhankelijk van waar een gemeente of kerkplek zich bevindt of zich geroepen weet, kan er naast de bovengenoemde groepen gedacht worden aan meer kwetsbare groepen waarmee dienstbaarheid gedeeld kan worden. Bijvoorbeeld aan arbeidsmigranten, die vaak onder erbarmelijke omstandigheden in Nederland verkeren of die worstelen met gevoelens van ontheemding en eenzaamheid. Of aan dak- en thuislozen, mensen met een verstandelijke en/of lichamelijke beperking, (ex)gedetineerden en hun naasten, kansarmen in bepaalde buurten of omstandigheden enzovoort. Een gemeente of kerkplek die een bepaalde groep op het oog heeft, maar niet goed weet hoe daarvoor van betekenis te kunnen zijn, kan voor advies contact op met Kerk in Actie.
5. Dienstbaarheiddelen in de zorg voor de schepping
In de kerkorde staat dat het ‘bevorderen van de zorg voor het behoud van de schepping’ onderdeel is van de diaconale roeping (ord. 8-3-1). Volgens de Bijbel zijn mensen verantwoordelijk om de schepping te bewerken en te bewaren, naar het voorbeeld van de Schepper. Zijn Shalom strekt zich uit over de gehele schepping, niet alleen over de mensen. In de geschiedenis, en met name de laatste decennia, zijn mensen de schepping steeds meer gaan zien als een voorraadkamer waar ze gebruik van kunnen maken. Dit is niet in lijn met het in dankbaarheid aanvaarden van wat God mensen gegeven heeft en eerbied hebben voor God als eigenaar van zijn geliefde schepping. Het beschadigt de schepping, het beschadigt relaties en het beschadigt mensen. De kerk is geroepen om zich hierop te bezinnen in denken en doen en zich hierover uit te spreken. Om lokale betrokkenheid bij zorg voor de schepping concreter te maken, kan ook een online stappenplan doorlopen worden.
6. Dienstbaarheid delen met het oog op sociale cohesie
In een samenleving die in toenemende maten wordt gekenmerkt door segregatie, discriminatie en polarisatie wil de Protestantse Kerk juist bijdragen aan ontmoeting, acceptatie en onderlinge verbondenheid tussen diverse mensen en bevolkingsgroepen. Hiervoor is het soms nodig om uit de eigen bubbel te stappen. Lokaal kan dit op allerlei manieren vorm krijgen, door mensen en groepen met elkaar in contact te brengen. Hierbij kan gedacht worden aan contact tussen mensen met verschillende religieuze of politieke levensovertuigingen, mensen met verschillende culturele afkomsten, mensen uit de stad en het platteland, mensen uit verschillende buurten, jonge en oudere mensen, hoog of praktisch opgeleide mensen, enzovoort. De Protestantse Kerk heeft bijzondere aandacht voor contact tussen christenen uit verschillende culturen en tussen moslims en christenen.
7. Dienstbaarheid delen met een proefplek
Proefplekken zijn kerkplekken naast gevestigde gemeenten. Mensen die zichzelf geen christen noemen, kunnen daar iets proeven en genieten van Gods goedheid (Psalm 34:9). Samen met alle betrokkenen wordt er een inclusieve community opgebouwd. Vanuit diverse sociale en religieuze of levensbeschouwelijke achtergronden zijn mensen bij een proefplek liefdevol en dienstbaar betrokken op elkaar en op de omgeving. Vaak vinden ze elkaar rond een vorm van dienstbaarheid delen. Zulke proefplekken worden dan ook wel diaconale presentieplekken genoemd.
8. Dienstbaarheid delen met het oog op dienstbare mensen
Dienstbare mensen verdienen zelf ook dienstbaarheid. Hierbij kan gedacht worden aan mensen die zich op allerlei manieren inzetten voor hun omgeving, zoals mantelzorgers. Maar ook diakenen en diaconale werkers verdienen voor zichzelf zorg en aandacht. Het minste wat je als gemeente of kerkplek voor hen kunt doen, is hen af en toe in het zonnetje zetten. Bijvoorbeeld door in een dienst voor hen te danken en bidden of door ze een applaus en een bloemetje te geven. Verder kan gedacht worden aan iets als een gespreksgroep voor mantelzorgers of extra pastorale zorg voor diakenen.