Brieven van scriba en preses
In deze rubriek delen scriba Kees van Ekris en preses Trijnie Bouw regelmatig observaties, reflecties en gedachten over het scribaat en de kerk. De brieven gaan over de invulling van de rol, bijzondere ontwikkelingen en thema's die spelen binnen de kerkelijke praktijk. Centraal staat de collegialiteit: het onderhouden van open communicatie en het delen van inzichten met ambtsdragers en gemeenteleden.
In deze brief schrijft Kees van Ekris over vreugde als geloofsdaad. Geïnspireerd door de roman Mensen van de dag van Emma Doude van Troostwijk, mijmert hij over wat het betekent om een traditie joyeus te bewonen in plaats van er gefixeerd in te raken. Hij pleit voor een kerk die zich niet laat opsluiten in het verhaal van verval, maar die de schoonheid van haar erfenis opnieuw leert bewonen – met lichtvoetigheid, met muziek en taal, met de herinnering aan God en Gods herinnering aan ons. Een kerk die klein mag zijn, maar niet somber hoeft te worden.
In de roman van Emma Doude van Troostwijk, Mensen van de dag, staat een ontroerend mooi fragment. Het boek schetst het samenleven van een protestantse predikantenfamilie in Frankrijk. Grootvader was predikant, vader en moeder ook, en de zoon is dienaar to be. De dochter, eind twintig, beschrijft hun levens. Maar ze schrijft zelf ook. Als ze een van haar eerste teksten heeft geschreven, reageert haar opa met een mail. Hij zegt trots op haar te zijn en mijmert dan over zijn naam. Dan komt dat fragment:
Mijn voornaam, Zacharia, betekent: God heeft zich herinnerd. Daar moet ik elke keer om glimlachen, het idee dat ik Gods herinnering in me draag en hij de mijne. En jij blijft in mijn geheugen gegrift. Dat is de levenscyclus.
Moge God je zegenen en behoeden.
Veel liefs, je Opa.
Dat is een schitterende zin: 'dat ik Gods herinnering in me draag en hij de mijne'.
Joyeus
In de roman zit liefde, dat voel je aan alles. Ook liefde voor de kerk en het predikantschap, dat van binnenuit beschreven wordt. Als je voorganger bent, herken je het. Over het stilvallen bij een sterfbed. Over de druk van het zoeken naar goede woorden voor een preek. Over twijfel. Hoe moet je predikant zijn in een tijd waarin de herinnering aan God schaarser wordt? Veel collega's kennen die stille, steeds terugkerende, aanvechting.
Maar er zit in deze roman ook iets joyeus, iets speels. De vrolijkheid rond de grote feestdagen van Kerst en Pasen. De sterke taal en de heerlijke muziek die een traditie aan je geeft. Het protestantisme heeft in deze roman iets van een theologie dansante. Het is bijna on-Nederlands lichtvoetig. Geen azijn en zurigheid. Geen zwart-witte grimmigheid. De sloophamer van de platheid heeft niet toegeslagen. Hier zijn mensen fier op hun traditie. En de dochter, de bijna dertiger, is blij er erfgenaam van te zijn.
Dat hebben we nodig, denk ik vaak. Of de kerk nu relevant is of marginaal, booming of bescheiden, dat is eigenlijk secundair. We hebben mensen nodig in wie deze geloofstraditie joyeus is.
Herinnering
Je zou voor de personages uit deze roman de term bewoonde herinnering kunnen gebruiken. Dat is een term van Aleida Assmann, de Duitse literatuurwetenschapper. Zij schreef veel over vergeten en herinneren.
Over herinneringsruimtes en herinneringsdragers. En over fixaties en beweging. Een traditie kan immers stromen en aanzetten tot beweging en vernieuwing. Of een traditie kan gefixeerd raken op het verleden en dus stokken. Hanna Ploeg, ons nieuwe bestuurslid, heeft in haar proefschrift over het Samen op Weg-proces die term uitgewerkt: Bewoonde herinnering.
Ik vind die term behulpzaam. Ook op een wat tegendraadse manier. Misschien kun je namelijk ook zeggen dat de secularisatie een bewoonde herinnering is geworden. En dat bedoel ik vooral voor onze eigen kerk. Dat we de afgelopen decennia zo gegrepen zijn door een werkelijkheid van verval van het kerkelijke leven dat we in dat verhaal zijn gaan wonen. Dat we er gefixeerd op zijn geraakt. Dat de kaalslag en de vermoeidheid ons eigen zijn geworden. Maar dan verlies je de vreugde.
Ik beleef onze tijd soms als een uitnodiging om dat achter ons te laten. Er is veel veranderd, zeker. De 20e-eeuwse vorm van kerk-zijn is voorbijgaand. We zullen moeten leren om kleiner kerk te zijn. En als je je vroegere tijden herinnert is dat pijnlijk. En dus kun je zomaar gefixeerd raken op het verlies. Maar voor je het weet beschadig je dan je traditie en het joyeuze ervan. Want de vreugde van de feestdagen en de schoonheid van taal en muziek, de herinnering aan God en Gods herinnering aan ons, is sterker dan de verlieservaring. Als kleine Franse protestantse gemeenschappen joyeus kunnen blijven, waarom wij dan niet?
Joie de vivre
In de roman is de grootvader vergeetachtig, de vader heeft een burn-out en de zoon twijfelt over zijn roeping. Het wordt eerlijk getoond. Het is een schets van het leven zoals we het kennen ook in onze kerk. Maar daar middenin staat opnieuw een klein brieftekstje, nu van de vader aan de zoon die predikant aan het worden is:
Lieve Nicolaas,
Ik wens je God toe.
Liefs, je vader.
Dat is een mooie wens aan elkaar, in de kerk en in onze cultuur: een soort joie de vivre met God. Het is ook een mooie stimulans om naar Pinksteren toe te leven. En naar de zomer.
Met collegiale groet,
Kees van Ekris, scriba
Allerlei
- In de generale synode van april hebben we de eerste lezing vastgesteld van de kerkordewijzigingen rond de kerkelijk werker, de predikant-pastor en de predikant. De kerk gaat daar nu over considereren en dus zul je de teksten voorbij zien komen in de kerkenraad. In de synodevergadering sprak ik een tekst uit om de theologische en kerkelijke betekenis van deze veranderingen te duiden. Zie hier de tekst. Het gaat over de vernieuwing van kerkelijke praktijken. Wellicht helpt het bij de consideraties.
- Ik doe, met veel anderen, mee aan de kerkbrede gesprekken die gehouden worden in Amersfoort, Breda, Dokkum en Hoofddorp. Het gaat over de financiële huishouding van de kerk. Over financiële transparantie, en om redelijkheid en solidariteit als het gaat om geld en bezit, om quotum- en solidariteitskasregelingen. Het zijn spannende gesprekken, maar ze worden steeds op een goede manier, open en collegiaal gevoerd.
- Na de zomer is mijn eerste classisdriedaagse gepland. Twee keer per jaar ben ik drie dagen in een classis. We stellen een programma op met allerlei ontmoetingen om het kerkelijk, cultureel en bestuurlijk eigene van een classis te proeven. Waar zit de kracht in deze kerken, welke vragen leven er, wat is nodig, wat kunnen we leren van gemeenten, voorgangers en gemeenteleden ter plekke? Het is onderdeel van de overtuiging dat we een organischer dynamiek nodig hebben tussen lokale gemeenten, de classis, de synode en de dienstenorganisatie. Het is ook onderdeel van de overtuiging dat er veel meer kracht en overtuiging in de kerk zit dan we denken. Ik zal erover schrijven en ik neem het mee in de beleidsgesprekken die we voeren.
- De Raad van Kerken (onze preses zit in het moderamen, ik in de plenaire vergadering) heeft een document geschreven over de omgang van de kerken met radicaal-rechts gedachtegoed. De titel is 'De weg van discipelschap'. Rapport over de omgang van de kerken met radicaalrechts gedachtegoed – Raad van Kerken in Nederland. Het is een evenwichtig stuk dat je goed zou kunnen bespreken in de kerkenraad of op een gemeenteavond. In juni organiseer ik een tafel met leden van onze kerk die dit radicaal-rechtse denken herkennen, met docenten op middelbare scholen, beleidsmakers en theologen. Ook daar zullen we dit stuk inbrengen en erover in gesprek gaan.
- Voor de zomer hoop ik een affiche te maken met de thema's van de tafels die ik komend seizoen wil organiseren. Een variëteit aan onderwerpen waarvan ik gepeild heb dat ze breed leven in onze kerk en die een plek verdienen in onze komende visienota. Over heilige ruimtes, kerkgebouwen en beleid, over het post-seculiere, nieuwe openheid voor geloof en wat dat voor ons betekent, over communiceren als kerk in de publieke ruimte, over democratie, samenleven en mensenrechten, over theologie, nieuwe roepingen en vernieuwing van ambtsspiritualiteit, over schoonheid, schepping en soberheid, over muziek, kunst en verbeelding in een tijd van platte soundbites. Ik heb er zin in en houd je op de hoogte.
